การจัดทำหนังสือที่ระลึกในงานพระบรมศพ

เมืองไทยอาจเป็นเมืองเดียว ที่มีประเพณีแจกหนังสือเนื่องในงานศพ ถ้าดูตามเอกสารหลักฐาน จะปรากฏว่างานพระเมรุ สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ นับเป็นครั้งแรก ที่ทรงพระกรุณาโปรดให้ตีพิมพ์หนังสือสวดมนต์ฉบับหลวง พระราชทานเป็นอนุสรณ์ ถวายไปยังวัดวาอาราม เพื่อพระภิกษุสามเณรจะได้ใช้เป็นคู่มือในการท่องบ่นทรงจำพระปริตรต่าง ๆ ผู้ที่อยู่เบื้องหลังงานนี้ อาจเป็นสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ก็ได้ เพราะมีลายหัตถ์สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ที่ทรงมีถึงสมเด็จกรมพระยาดำรงฯ ดูเหมือนจะใน สาส์นสมเด็จ ความว่า “ฝ่าพระบาทเป็นผู้ที่ทรงริเริ่มประเพณีการแจกหนังสืองานศพ”
.

ถ้าสมเด็จกรมพระยาดำรงฯไม่ได้ทรงริเริ่มกับการพิมพ์หนังสือสวดมนต์ฉบับหลวงในคราวแรก ก็ได้ทรงอุดหนุนให้มีการตีพิมพ์หนังสือแจกในงานต่าง ๆ นอกจากงานศพด้วย ช่วยให้วรรณศิลป์ของไทยแพร่หลายต่อมาโดยแทบไม่ต้องใช้งบประมาณแผ่นดิน และหนังสือแจกนั้น ๆ เจ้าภาพมักทูลขอให้ทรงเรียบเรียงประวัติเจ้าของงาน (ถ้ายังมีชีวิตอยู่) หรือผู้ตาย ที่แจกหนังสือในงานศพท่านนั้น ๆ
.

ศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง จันทรางศุ อุปนายกสภาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ร่วมเป็นวิทยากรให้ความรู้เรื่องหนังสือพระบรมศพ กล่าวว่า ธรรมเนียมการทำหนังสือพระบรมศพมีมาเนิ่นนาน ได้กล่าวว่า
.

“หนังสือที่ระลึกในงานศพเป็นวัฒนธรรมประเพณีที่ชาติไทยของเราทำเป็นเอกลักษณ์ ซึ่งธรรมเนียมนี้อยู่มา 100 กว่าปีแล้ว ได้มีการปฏิบัติแบบนี้กันมาตั้งแต่ปี 2423 เราพบหนังสือที่ระลึกงานพระบรมศพครั้งแรกเมื่อตอนแผ่นดินพระบามสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พบในงานพระเมรุของสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี กับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์ งานครั้งนั้นโปรดเป็นหนังสือสวดมนต์แจกพระราชทาน หลังจากนั้นในงานพระบรมศพทุกงานรวมไปถึงงานศพของประชาชนทั่วไปเริ่มทำแจกกันมากยิ่งขึ้น”
.

หากครอบครัวไหนมีความพร้อมที่จะพิมพ์หนังสือที่ระลึกงานศพแจกเป็นวิทยาทาน ศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง แนะนำการทำหนังสือแจกแบบมีประโยชน์
.

“อยากฝากประเพณีแบบนี้ไว้ถ้าหากใครมีความพร้อม ซึ่งการทำนั้นไม่ยากเรื่องราวที่จะทำลงในหนังสืออาจเป็นเรื่องราวที่มีความสัมพันธ์กับผู้วายชนม์ ทั้งเรื่องของผลงานต่างๆ หรือแม้แต่เรื่องที่ผู้วายชนม์สนใจก็ยังได้ เพราะสิ่งเหล่านี้จะเป็นประวัติและอนุสรณ์ที่อยู่อย่างยั่งยืน”
.

การจัดทำหนังสือที่ระลึกในงานศพ นอกจากจะเป็นประเพณี หรือ ธรรมเนียมที่สืบทอดกันมายาวนาน ตั้งแต่พระมหากษัตริย์ จนถึงสามัญชน นิยมจัดทำหนังสือไว้เพื่อเป็นอนุสรณ์ สำหรับงานบำเพ็ญพระราชกุศลงานพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลดุลยเดช บรมนาถบพิต รัชกาลที่ 9 ก็ได้มีการจัดพิมพ์หนังสือไว้เพื่อเป็นอนุสรณ์ตามวาระของการจัดงานพระราชพิธีบำเพ็ญพระราชกุศล ตามลำดับ จึงขอรวบรวมไว้ ดังนี้
.

1. หนังสือในงานบำเพ็ญพระราชกุศลสัตตมวาร 7 วัน จัดพิมพ์หนังสือพระอภิธรรมภาษาบาลีและภาษาไทย ภายในเล่มประกอบด้วยบทสวดพระอภิธรรม 7 คัมภีร์ ภาษา บาลีพร้อมคำแปลบทสวดพระธรรมใหม่ ภาษาบาลีพร้อมคำแปล

2. หนังสือในงานบำเพ็ญพระราชกุศลปัณรสมวาร 15 วัน จัดพิมพ์หนังสือ การประดิษฐานพระบรมโกศ , หนังสือ พระเจ้าอยู่หัวแห่งประเทศไทยทรงครองราชย์ครบหมื่นวัน (ทศพิธราชธรรม ภาษาไทย-อังกฤษ-ฝรั่งเศส) และภาพพระโกศพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ขนาดโปสการ์ด

3. หนังสือในงานบำเพ็ญพระราชกุศลปัญญาสมวาร 50 วัน จัดพิมพ์หนังสือ จำนวน 6 เล่ม ประกอบด้วย

1. หนังสือเมื่อข้าพเจ้าจากสยามมาสู่สวิตเซอร์แลนด์

2. หนังสือพระมหาชนก (ฉบับการ์ตูน ไทย-อังกฤษ)

3. หนังสือเรื่องทองแดง (ฉบับภาพถ่าย)

4. หนังสือเรื่องทองแดง (ฉบับการ์ตูน)

5. หนังสือมูลนิธิที่ทรงก่อตั้ง สมาคม มูลนิธิ องค์กร และสโมสร ในพระบรมราชูปถัมภ์

6. หนังสือรวมบทความเกี่ยวกับพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถพิตร

ที่พิมพ์ในวารสารมูลนิธิชัยพัฒนา เล่ม 1

4. หนังสือในงานบำเพ็ญพระราชกุศลสตมวาร (100 วัน) จัดพิมพ์หนังสือ จำนวน 6 เล่ม

1.หนังสือพระพุทธนวราชบพิตร

2.หนังสือพระบรมราชาธิบายเรื่องสามัคคี พระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

3.หนังสือพระราชดำรัส พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลดุลยเดช บรมนาถบพิตร พระราชทานแก่คณะบุคคลต่างๆ

ที่เข้าเฝ้าฯ ถวายชัยมงคลในโอกาสวันเฉลิมพระชนมพรรษา ณ ศาลาดุสิดาลัย สวนจิตรลดา พระราชวังดุสิต

วันพุธที่ 4 ธันวาคม 2534, หนังสือประมวลภาพพระราชประวัติและพระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระ

ปรมินทรมหาภูมิพลดุลยเดช บรมนาถบพิตร พ.ศ. 2511

4. หนังสืออุปกรณ์ทรงงานของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลดุลยเดช บรมนาถบพิตร

5. หนังสือรวมบทความเกี่ยวกับพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลดุลยเดช บรมนาถบพิตร

ที่พิมพ์ลงในวารสารมูลนิธิชัยพัฒนา เล่ม2 (ภาษาไทย - อังกฤษ)

5. หนังสือในงานบำเพ็ญพระราชถวายพระเพลิงพระบรมศพ ณ พระเมรุมาศ ท้องสนามหลวง จัดพิมพ์หนังสือขึ้น 11 เรื่อง จำนวน 18 เล่ม ดังนี้

5.1 ความเห็นเรื่อง เรือ "ส" พระราชนิพนธ์ของสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก

5.2. เจ้านายเล็กๆ-ยุวกษัตริย์ พระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์

5.3. เรื่องพระราชานุกิจ รวมพระราชกิจประจำวันของพระมหากษัตริย์ ตั้งแต่รัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 9 ทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษุ3.4. บรมกษัตริย์วัฒนสถาน 6.4 ประมวลข้อมูลที่จัดแสดงในนิทรรศการ ณ หอนิทรรศการ พิพิธภัณฑ์สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า วังสระปทุม

5.5 พระราชพิธีราชาภิเษกสมรส พระราชพิธีบรมราชาภิเษก และพระราชพิธีเฉลิมพระราชมณเฑียร รัชกาลที่ 9

5.6 บันทึกการเสด็จพระราชดำเนิน พระราชทานกระแสพระราชดำริ เรื่องปัญหาการใช้คำไทย ในการประชุมทางวิชาการ คณะอักษรศาสตร์

จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย วันที่ 29 กรกฎาคม 2505

5.7 เครื่องประกอบพระบรมราชอิสริยยศ

5.8 รวมบทความเกี่ยวกับในหลวงรัชกาลที่ 9 ที่พิมพ์ลงในวารสารมูลนิธิชัยพัฒนา เล่ม 1-3

5.9. พระราชสาส์น ลายพระราชหัตถ์ ลายพระหัตถ์ สาส์น ซึ่งพระประมุข พระราชวงศ์ และประมุขประเทศต่างๆ แสดงความเศร้าสลด

พระราชหฤทัย เศร้าพระทัย และเสียใจ ในการเสด็จสวรรคต

10. รวมพระธรรมเทศนาในการพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายพระบรมศพ

11. มิวเซียม ฤา รัตนโกษ เล่ม 1-3 เป็นหนังสือ หายาก ตีพิมพ์เมื่อจุลศักราช 1239 เนื้อหาเป็นการประมวลความรู้ทั่วไปในเรื่องต่างๆ