การ “ทรงกรม” คือพระราชพิธีเฉลิมพระอิสริยยศของเจ้านาย เป็นธรรมเนียมเก่าแก่ที่มีมาตั้งแต่สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แห่งกรุงศรีอยุธยา โดยมีลักษณะเป็นการพระราชทาน “กรม” หรือหน่วยราชการหนึ่ง ให้เจ้านายพระองค์นั้นทรงเป็นเจ้ากรม มีอำนาจกำกับดูแลข้าราชการและกำลังพลประจำกรม เปรียบได้กับการแต่งตั้งให้เป็นแม่ทัพหรือหัวหน้ากองในราชสำนัก ซึ่งสะท้อนทั้งพระเกียรติยศและพระราชความไว้วางพระราชหฤทัย

ธรรมเนียมนี้ได้สืบต่อมาถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ และปรับเปลี่ยนตามยุคสมัย โดยในปัจจุบัน การทรงกรมมีความหมายในเชิง “พระเกียรติยศ” เป็นการเฉลิมพระอิสริยศักดิ์ มิได้ทรงมีขุนนางหรือกำลังพลขึ้นตรงเช่นในอดีตแล้ว

ลำดับชั้นของการทรงกรมในราชสำนักไทย มีอยู่ ๕ ชั้นตามพระฐานันดรศักดิ์ คือ

๑. กรมสมเด็จพระ หรือ กรมพระยา — ชั้นสูงสุด

๒. กรมพระ

๓. กรมหลวง

๔. กรมขุน

๕. กรมหมื่น

การพระราชทานพระนามกรมนั้น ขึ้นอยู่กับพระราชอัธยาศัยของพระมหากษัตริย์ เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติแก่เจ้านายที่ทรงประกอบพระกรณียกิจเป็นที่ปรากฏแก่บ้านเมือง

ต่อมาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๕) ได้ทรงปรับปรุงธรรมเนียมการทรงกรมให้สอดคล้องกับแบบอย่างยุโรป โดยทรงนำนามเมืองในพระราชอาณาเขตมาผนวกไว้ในพระนามกรม เช่น “กรมหลวงสงขลานครินทร์” หรือ “กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ” เพื่อแสดงถึงพระเกียรติยศและพระราชฐานานุศักดิ์ในฐานะพระราชวงศ์ผู้มีพระราชกรณียกิจเกี่ยวเนื่องกับหัวเมืองนั้น ๆ

ในรัชกาลที่ ๕ ยังได้ทรงกำหนดลำดับพระนามกรมให้สัมพันธ์กับฐานันดรศักดิ์ของพระราชโอรสธิดา กล่าวคือ

เจ้าฟ้าชั้นเอกที่ประสูติแต่สมเด็จพระอัครมเหสี จะได้รับพระนามกรมตามหัวเมืองชั้นเอก

เจ้าฟ้าชั้นโทที่ประสูติแต่พระมเหสี จะได้รับนามกรมตามหัวเมืองชั้นโท

พระองค์เจ้าชั้นเอกที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดา จะได้รับนามกรมตามหัวเมืองชั้นรองลงมา

ธรรมเนียมนี้เป็นทั้งเกียรติยศและการสืบสานแบบแผนราชประเพณี ซึ่งดำรงมาจนถึงปัจจุบัน โดยมีพระบรมวงศานุวงศ์แห่งพระบรมมหาราชจักรีวงศ์ได้รับพระราชทานทรงกรมตามนามหัวเมืองต่าง ๆ รวมทั้งสิ้น ๓๑ พระองค์ อันเป็นหลักฐานสำคัญแห่งพระราชประวัติศาสตร์ไทย ที่สะท้อนถึงวิวัฒนาการของราชสำนักและโครงสร้างพระอิสริยศักดิ์แห่งพระบรมวงศานุวงศ์ในรัชกาลต่าง ๆ

การ “ทรงกรม” ธรรมเนียมแห่งพระราชพิธีเฉลิมพระอิสริยยศเจ้านายไทย