"ขรัวยายเลี้ยงมา" พระพี่เลี้ยงถวายพระอภิบาล

สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี ขัตติยะราชนารี ๖ แผ่นดิน

"คราวเมื่อขรัวยายมา ถึงแก่กรรม สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี ทรงกราบที่อกขรัวยายมา เป็นการพระราชทานความเคารพอย่างสูงต่อพระพี่เลี้ยงของพระองค์เป็นวาระสุดท้าย"

คำว่า “ขรัว” เป็นคำโบราณ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ ได้ให้ความหมายคำว่า ขรัว ไว้ดังนี้

ขรัว คำเรียกภิกษุที่มีอายุมาก หรือที่บวชเมื่อแก่ หรือ ฆารวาสผู้เฒ่า เช่น ขรัวโต (สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมรํสี) , ขรัวอินโข่ง พระภิกษุที่มีชีวิตอยู่ในสมัยรัชกาลที่ ๓-๔ ผู้เป็นศิลปินที่ได้รับการยกย่องเป็นจิตรกรเอกประจำรัชกาลที่ ๔ แห่งสมัยรัตนโกสินทร์

หรืออีกความหมาย คือ ขรัวตา ขรัวยาย สามัญชนที่เป็นตาหรือยาย ที่เป็นพระราชโอรส พระราชธิดาของ พระเจ้าแผ่นดิน เช่น ขรัวยายไข่ ไกรฤกษ์ ผู้เป็นขรัวยายของพระองค์เจ้า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาทรทิพยนิภา และพระองค์เจ้าหญิงบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุจริตราภรณี ด้วยท่านมีธิดารับราชการฝ่ายในเป็นเจ้าจอมมารดาชุ่ม ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕

ภาพประกอบ : ขรัวยายไข่ ไกรฤกษ์
นอกจากนี้ยังมี บุคคลสามัญชนที่ได้เป็นขรัวยายของเจ้าฟ้าที่ควรจะกล่าวถึงให้เป็นความรู้ไว้ ณ ที่นี่ เจ้าจอมมารดาจีน ท่านเป็นหม่อมในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูมินทรภักดี เป็นพระชนนีของพระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค กรมขุนอรรควรราชกัลยา พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์ และพระวิมาดาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา ซึ่งทั้งหมดเป็นพระอรรคชายาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ภาพประกอบ : ภาพบน เจ้าจอมมารดาจีน ท่านเป็นหม่อมในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูมินทรภักดี ภาพล่าง พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค กรมขุนอรรควรราชกัลยา, พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์ และพระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมขุนสุทธาสินีนาฏ ซึ่งทรงเป็นพระภรรยาเจ้าชั้นหลานหลวงในรัชกาลที่ ๕

ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงได้รับเกียรติยศยกย่องให้ใช้คำนำหน้านามว่า เจ้าจอมมารดา เป็นกรณีพิเศษด้วยเป็นขรัวยายเจ้าฟ้าถึง ๖ พระองค์ มีพระนาม ดังนี้ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทราสรัทวาร,สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าเยาวมาลย์นฤมล,สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร, สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านภาจรจำรัสศรี, สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ามาลินีนภดารา และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล พระนามพระราชโอรส และพระราชธิดาของทั้ง ๓ พระอรรคชายาในรัชกาลที่ ๕ มีพระนามคล้องจองกันว่า จันทราสรัทวาร เยาวมาลย์นฤมล ยุคลทิฆัมพร นภาจรจำรัสศรี มาลินีนภดารา นิภานภดล

สำหรับ “ขรัวยายเลี้ยงมา” เป็นบุคคลสามัญชน ที่มิได้เป็นยายของพระองค์เจ้า ทางสายโลหิตแต่ถูกยกย่องเป็นกรณีพิเศษ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ตรัสเรียกว่า "ขรัวยายเลี้ยง" เป็นการทรงยกย่อง เพราะมารดาของเจ้าจอมนั้นเมื่อเจ้าจอมมีพระเจ้าลูกเธอก็ได้รับการยกย่องว่าเป็น "ขรัวยาย" แต่"ขรัวยายเลี้ยง" ถึงแม้จะไม่ใช่พระชนนีของพระเจ้าลูกเธอแต่ก็อภิบาลในฐานะนั้น

"ขรัวยายมา" ท่านนี้เป็นใครกันถึงได้รับการยกย่องถึงเพียงนี้ ชื่อ “ขรัวยายมา”หายไปจากหน้าประวัติศาสตร์ร่วมร้อยปี ทำให้คิดอยากสืบค้นประวัติของขรัวยายมาได้ความว่า ขรัวยายมาแท้ที่จริงแล้วเป็นบรรพบุรุษฝ่ายมารดาของ ศาสตราจารย์ นายแพทย์ เสม พริ้งพวงแก้ว อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข และอดีตรัฐมนตรีช่วยว่า การกระทรวงสาธารณสุขหลายสมัย และเป็นนายแพทย์ผู้มีคุณูปการต่อการแพทย์สมัยใหม่ของไทย นายแพทย์เสมฯ ได้เล่าถึงประวัติของท่านในวัยเด็ก แม่ท่านชื่อนางจ้อย บิดาเป็นคนในสายสกุล ณ บางช้าง ชาวสมุทรสงคราม รับราชการเป็นเสมียนตราฝ่ายมหาดไทย ต่อมาบิดาได้เสียชีวิตลง เพราะเป็นไข้พิษสุนัขบ้า ท่านจึงผูกพันกับมารดามาก ขรัวยายมามีศักดิ์เป็นยายของมารดาของนายแพทย์เสมฯ ด้วยเหตุนี้ ตลอดชีวิตในวัยเด็กจนถึงเติบใหญ่ได้รับอิทธิพลจากครอบครัวฝ่ายมารดาเป็นส่วนใหญ่

ภาพประกอบ : จากซ้ายไปขวา พระองค์เจ้าสว่างวัฒนา, พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์,พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์,พระองค์เจ้าอุณากรรณอนันตนรไชย

ขรัวยายมา เป็นหม้ายแต่ยังสาว ๆ สามีเป็นราชินิกุลบุนนาค ปีเกิดไม่มีหลักฐานปรากฏแน่ชัด สันนิษฐานว่าเกิดในสมัยรัชกาลที่ ๓ เนื่องจากขรัวยายมา เข้ารับราชการเป็นผู้อภิบาลสมเด็จฯ ตั้งแต่แรกประสูติในปี พ.ศ. ๒๔๐๕ ตรงกับสมัยรัชกาลที่ ๔ นั่นเอง ดังความที่สมเด็จฯ เคยเล่าในเวลาที่ทรงพระสำราญว่า "ฉันนี่ลืมตาก็เจอะยายมา" ยาย (ท้าวสุจริตธำรง (นาค) ต้นราชินิกูลสุจริตกุล) หายายมาให้กับแม่ไว้ให้มาช่วยเลี้ยงลูก ขรัวยายยา นอกจากมีหน้าที่ผู้อภิบาลแล้ว ยังหัดการรำละครถวาย สมเด็จฯ ทรงมีเรื่องขรัวยายเลี้ยง เล่าพระราชทานเสมอ การรำละคร ขรัวยายเลี้ยงก็หัดถวายให้เป็นรจนาตอนเสี่ยงพวงมาลัย การสวดมนต์ ขรัวยายก็สอนถวาย การหุงข้าว ขรัวยายเลี้ยง ก็สอนถวาย เครื่องนั้นขรัวยายเลี้ยงก็ทำถวายเฉพาะพระองค์ ตรัสเล่าว่าโปรดเสวยเซ่งจี้มาแต่ทรงพระเยาว์ แต่ไม่ค่อยจะได้เสวย "ฉันน่ะได้กินแต่บะช่อ พอวันไหนมีพวกพ้องทางบ้านเขาเอาหมูมาให้ แกงบะช่อวันนั้นมีหมูมากถ้าวันไหนต้องจ่ายเองก็มีหมูน้อย มีแต่ต้นหอม" ดังนั้นเครื่องเช้าที่เสวยเป็นประจำจนถึงสวรรคต จึงมีอยู่อย่างหนึ่งคือแกงเซ่งจี้ ซึ่งจะขาดไม่ได้

ภาพประกอบ : ภาพซ้าย สมเด็จพระปิยมาวดีฯ (เจ้าจอมมารดาเปี่ยม ในรัชกาลที่ ๔) ภาพขวา ท้าวสุจริตธำรง (นาค) ต้นราชินิกูลสุจริตกุล

เวลาทรงได้รับเงินพระราชทานมาก็พระราชทานขรัวยายเลี้ยง ไปซื้อลูกกวาดมาบรรจุขวดซึ่งเป็นของตกเข้ามาใหม่จากต่างประเทศมาเสวยองค์ละขวด สมเด็จพระศรีพัชรินทร์ฯ นั้นปกติจะเสวยหมดก่อนและทรงรบเร้าขอประทานจากพระองค์ เมื่อไม่ได้ดังพระทัยก็กันแสง สมเด็จพระปิยมาวดีฯ (เจ้าจอมมารดาเปี่ยม ในรัชกาลที่ ๔) พระชนนีรับสั่งว่า "หวงน้องไม่ได้" สมเด็จฯ ก็ต้องประทาน และบางครั้งเก็บไว้ไม่ได้ทอดพระเนตรเห็นจึงสงบ สมเด็จฯ นั้นปกติทรงเคารพพระชนนีเป็นอย่างยิ่ง พระชนนีต้องพระประสงค์อย่างใดแล้ว ทรงอนุโลกตามไม่ขัดขืน เมื่อก่อนที่จะสิ้นพระชนม์นั้น สมเด็จฯ ทรงขัดเคืองพระอนุชาอยู่ สมเด็จพระปิยมาวดีฯ ทรงจับพระหัตถ์ไว้เมื่อไปเฝ้าก่อนสิ้นพระชนม์แล้วรับสั่งว่า "เลิกโกรธน้องเสียที คอยเป็นที่พึ่งของน้องด้วย" สมเด็จฯ ทรงปฏิบัติตามด้วยความจริงพระทัย แม้ต่อมาจะมีผู้มาเพ็ดทูลเกี่ยวกับพระอนุชา อย่างไรก็ไม่ทรงฟังกลับรับสั่งว่า "แม่ฝากไว้"
ภาพประกอบจากซ้ายไปขวา : สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี, สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี และสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศฯ

ขรัวยายเลี้ยงมา ได้รับพระเมตตาจากสมเด็จฯ ด้วยเป็นพระพี่เลี้ยงผู้อภิบาลพระองค์ตั้งแต่ทรงพระเยาว์นั้นพระราชจริยาวัตรของ สมเด็จฯ นั้นงดงามที่เปี่ยมไปด้วยพระเมตตาเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ตลอดจน ลูกหลานของยายมา ดังที่ นายแพทย์เสมฯ ได้เล่าไว้ในบันทึกประวัติของท่านความว่า การที่นางจ้อย มารดาของท่านเข้ามาเป็นข้าหลวงรับใช้ในวังสระปทุมได้ เพราะขรัวยายมาเป็นผู้ชักนำเข้ามาพร้อมคุณป้า (พี่สาวของมารดา) ชื่อทองอยู่ ผู้ที่ซึ่งภายหลังมีหน้าที่สำคัญมาก เพราะเป็นผู้ถวายการอภิบาลแด่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สมเด็จพระยุพราชองค์แรกของรัชกาลที่ ๕ เมื่อมารดาของท่านแต่งงาน ก็ออกจากวังหลวงมาอยู่บ้านถนนรองเมือง ซึ่งเป็นที่ตั้งของครอบครัวใหญ่ฝ่ายมารดา คือมีครอบครัวของลุงและคุณป้าทองอยู่ มาอยู่ร่วมชายคาเดียวกัน คุณลุงของท่านคือ พระยามนตรีนิกรโกษา (มนตรี ลางคุลเสน) อดีตอุปฑูตประจำสถานทูตไทยในปารีสสมัยที่พระองค์เจ้าจรูญศักดิ์ กฤดากร ทรงเป็นเอกอัครราชทูต

ภาพประกอบ : พระยามนตรีนิกรโกษา อดีตทูตไทยประจำกรุงปารีส (ลุงของนายแพทย์เสมฯ) ภรรยาและบุตรีของท่าน
ยังเป็นข้าหลวงในสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าอีกด้วยครอบครัวของท่านจึงได้รับพระมหากรุณาธิคุณเป็นอย่างมากจาก
สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าและจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้ง ๒ พระองค์

ต่อเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสวรรคต สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี ได้เสด็จจากวังหลวงมาประทับ ณ วังสระปทุมเป็นการถาวร ต่อมาเมื่อสามีสิ้นชีวิตลง ทั้งมารดาและคุณป้าทองอยู่ ก็กลับเข้ามาเป็นข้าหลวงรับใช้ในวังสระปทุม นายแพทย์เสมฯ ซึ่งเป็นหลานของขรัวยายมา จึงได้รับการอุปการะเลี้ยงดูอยู่ภายในรั้ววังสระปทุมมาตั้งแต่เล็ก มารดาของท่านมีหน้าที่เป็นพนักงานวิเสท คือผู้ทำกับข้าวของหลวง ชีวิตความเป็นอยู่ไม่เดือดร้อน เพราะได้รับความอุปถัมภ์จากเจ้านาย

ภาพประกอบ : ศาสตราจารย์ นายแพทย์ เสม พริ้งพวงแก้ว หลานขรัวยายมา ภาพประกอบจาก มูลนิธิหมอเสท พริ้งพวงแก้ว

ชีวิตในวังสระปทุมในยามเจ็บไข้ได้ป่วย คนแรกที่จะให้การรักษาคือมารดานี่แหละ เนื่องจากมารดาอาศัยอยู่ในวังจึงรู้จักวิธีการรักษาพยาบาลต่อลูก ๆ มาด้วยดี และยาที่ใช้ก็เป็นยาแผนโบราณ โรคภัยไข้เจ็บสมัยนั้นโดยมากเป็นไข้หวัด ท้องเสีย ซึ่งเราก็มียาไทยรักษา โดยเฉพาะยาเขียวซึ่งรู้จักกันดีในครอบครัว นอกนั้นก็ไม่มีอาการเจ็บป่วยอะไรที่ต้องรักษาพยาบาล ในวังสระปทุมมีหมอหลวงชื่อท่านขุนโอสถกรรม เป็นนายแพทย์ประจำ ท่านขุนสำเร็จการศึกษาแพทย์ศาสตร์ศิริราชพยาบาล เป็นแพทย์ประจำคณะอายุรศาสตร์ของโรงพยาบาลศิริราช มีบ้านพักอยู่สะพานหัวช้าง ตอนเช้าท่านไปทำงานที่โรงพยาบาลศิริราช พอเสร็จแล้วก็มาทำงานในวังสระปทุม ท่านจะมีล่วมยาเดินไปตามบ้านพักอาศัยของคนในวัง แล้วร้องถามว่ามีใครเป็นอะไรไหม ถ้ามีใครเจ็บป่วยท่านก็ดูแลรักษาให้ สมัยก่อนในวังไม่มีสถานที่ตรวจโรค ปกติท่านจะเดินทุกบ่าย ทุกเย็น จะเห็นได้ว่าขรัวยายมา ดำรงตนด้วยความซื่อสัตย์จงรักภักดี จึงได้รับพระมหากรุณาธิคุณ ไม่เพียงเฉพาะตน เผื่อแผ่ไปถึงลูกหลานทำให้ได้รับความร่มเย็นเป็นสุข ความเป็นอยู่ไม่เดือดร้อนเพราะอยู่ใต้ร่มพระบารมีของเจ้านาย

ภาพประกอบ : ท่านขุนโอสถกรรม (เชื่อม รัตนกนก) เป็นนายแพทย์ประจำวังสระปทุม สมรสกับ เน่ง พึ่งสมบูรณ์ ข้าหลวงในสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวีฯ สมเด็จกรมพระยาชัยนาทฯ โปรดให้มาเป็นแพทย์ประจำวังสระปทุม สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวีฯ โปรดเกล้าปลูกเรือนประทาน

ในบั้นปลายชีวิตของ "ขรัวยายเลี้ยงมา" เมื่อเริ่มวัยชรา สมเด็จฯ ทรงรับเป็นพระธุระอย่างใกล้ชิด เสด็จลงมาเยี่ยมเป็นประจำ เมื่อถึงแก่กรรม ในปี พ.ศ. ๒๔๖๒ “สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี ทรงกราบที่อก ขรัวยายมาเป็นการพระราชทานความเคารพอย่างสูงต่อพระพี่เลี้ยงของพระองค์เป็นวาระสุดท้าย" และทรงรับอุปัฎฐากพระภิกษุที่ขรัวยายเลี้ยงบวชไว้ ในเวลาต่อมาได้ดำรงสมณศักดิ์ที่ พระเทพวิสุทธิโมลี (เลี่ยม จันทร์ผลช่วง) เจ้าคณะจังหวัดสงขลา

สมเด็จฯ ทรงรับเป็นพระธุระจัดการงานศพ ขรัวยายเลี้ยงของพระองค์ เพื่อสนองคุณพระพี่เลี้ยงทำหน้าที่อภิบาลพระองค์ ตั้งแต่แรกประสูติ ทรงพระกรุณาฯ ให้จัดทำหนังสือเพื่อเป็นอนุสรณ์ในงานศพชื่อ “มาภาษิต” การศพขรัวยายเลี้ยง มา พระพุทธศักราช ๒๔๖๒ พิมพ์โดยพระราชประสงค์ ในสมเด็จมาตุจฉา พระบรมราชเทวี

“ลายพระราชหัตถ์สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า ทรงมีไปมากับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ"

กราบทูลทรงทราบ

หม่อมฉันจะจัดการศพยายมา วันที่ ๒๓ ธันวาคม พ.ศ.๒๔๖๒ กลางคืนยกศพไปวัดประทุมวนาราม รุ่งขึ้นวันที่ ๒๔ เวลา ๕ (ผู้เขียน : หมายถึง หลังเที่ยง ๕ ล.ท. ตรงกับเวลา ๑๗.๐๐ น.) พระราชทานเพลิง

ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด

สว่างวัฒนา

ขรัวยายมา ในยามมีชีวิตอยู่ดำรงตนตั้งอยู่ในความซื่อสัตย์ กริยาอ่อนน้อม วาจาเรียบร้อย มีจิตใจเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ต่อญาติมิตร ยึดมั่นในพระพุทธศาสนา เป็นผู้มีจงรักภักดีต่อใต้ฝ่าพระบาท วันเวลาผ่านไปนานแค่ไหน ความจงรักภักดีไม่เสื่อมคลาย จนได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยรับใช้ใกล้ชิดติดพระองค์สมเด็จฯ ด้วยเหตุนี้ จึงทรงพระเมตตาพระพี่เลี้ยงท่านนี้เป็นอย่างยิ่ง

หลักฐานที่แสดงถึงพระเมตตาที่มีต่อขรัวยายเลี้ยงมา มีข้อความที่แสดงให้เห็นเป็นประจักษ์ในคำนำ หนังสือมาภาษิต หนังสือที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ ดังนี้ สุภาษิต ฉบับนี้

เปนพระพุทธภาษิตโดยมาก เก็บรวบรวมมาพิมพ์โดยพระราชประสงค์ ในสมเดจพระมาตุจฉาเจ้า พระบรมราชเทวี ครั้งทรงบำเพ็ญพระราชกุศล พระราชทานเพลิงศพขรัวยายเลี้ยงมา อันเป็นขรัวยายเลี้ยงในพระองค์ เป็นผู้มีความประพฤติแลการตั้งตัวเป็นอย่างดี ทั้งเบื้องต้นท่ามกลางแลที่สุดแห่งอายุฯ เพื่อฝากเกียรติของท่านไว้ หนังสือนี้จึงได้ชื่อว่า มาภาษิตฯ ทรงอุทิศพระราชกุศลแก่ขรัวยายเลี้ยงนั้น เพื่อสำเร็จเปนศุภผล โดยควรแก่คติในสัมปรายภพนั้น เทอญฯ

วันที่ ๑๕ เมษายน ๒๔๖๒

ขรัวยายเลี้ยงมา เป็นบุคคลสามัญชนที่อยู่เบื้องหลัง พระราชจริยวัตรอันงดงามของ สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า ประวัติของท่านได้เลือนหายไปตามสายลมแห่งกาลเวลานานร่วมร้อยปี ด้วยผู้เขียนได้แรงบันดาลใจจากหน้าปกหนังสืออนุสรณ์งานศพ “ขรัวยายเลี้ยงมา” หนังสือมาภาษิต ที่พิมพ์เป็นระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพครั้งนั้น ขอจบประวัติขรัวยายเลี้ยงมา ด้วยบทพระพุทธศาสนสุภาษิต จากหนังสือมาภาษิต เพื่อเป็นเครื่องเตือนใจด้วยบทที่ว่า

มา กตฺถ ปาปกํ กมฺมํ อาวี วา ยทิ วา รโห

ถ้าท่านกลัวทุกข์ ถ้าท่านไม่รักทุกข์ ก็อย่าทำบาปกรรมทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ”

อ้างอิง

·       หนังสืออนุสรณ์งานศพ พิมพ์เป็นระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ “ขรัวยายเลี้ยงมา” หนังสือมาภาษิต พ.ศ.๒๔๖๒
·       หนังสือเกียรติประวัติแพทย์ไทยฝากไว้ให้คนรุ่นหลัง ชีวิตและผลงาน ศาสตราจารย์นายแพทย์เสม พริ้งพวงแก้ว
·       หนังสือสมเด็จพระศรีสวรินทิราฯ สมภพ จันทรประภา
·       หนังสือจดหมายเหตุลายพระหัตถ์ สมเด็จพระศรีสวรินทิรา บรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า

"ขรัวยายเลี้ยงมา" พระพี่เลี้ยงถวายพระอภิบาล สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี ขัตติยะราชนารี ๖ แผ่นดิน