ในเมืองพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี ไม่ใช่เพียงชุมชนโบราณของชายฝั่งตะวันออก หากยังเป็นพื้นที่บันทึกเรื่องราวการอพยพของผู้คนเชื้อสายลาว ที่เดินทางข้ามฟากฝั่งโขงมาตั้งรกรากหลายระลอกในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ย้อนกลับไปในรัชกาลที่ ๒ “ลาวอาสาปากน้ำ” ประมาณ ๒,๐๐๐ คน ได้เข้ามาสวามิภักดิ์ต่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และได้รับพระบรมราชานุญาตให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่ปากน้ำ สมุทรปราการ ทว่า ด้วยความไม่คุ้นชินกับพื้นที่ลุ่มน้ำ จึงกราบทูลขอย้ายถิ่นฐานไปยังดินแดนป่าเมืองพระรถ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่เคยถูกใช้เป็นแหล่งไม้ซุงสำหรับการสร้างป้อมค่ายมาก่อน

เมื่อถึงรัชกาลที่ ๓ โปรดเกล้าฯ ให้แบ่งพื้นที่แขวงเมืองชลบุรีและฉะเชิงเทรา ตั้งเป็นเมืองใหม่ใน พ.ศ. ๒๓๗๑ ใช้ชื่อว่า “เมืองพนัสนิคม” และแต่งตั้งพระอินทรอาสา (ท้าวทุม) ผู้นำลาว ขึ้นเป็นเจ้าเมือง ทำหน้าที่ปกครองดูแลชาวลาวอพยพเหล่านี้

ต่อมาใน พ.ศ. ๒๓๗๒ พระอินทรอาสาได้รับมอบหมายให้ไปชักชวนผู้คนจากเมืองนครพนม ปากห้วยหลวง มหาชัยกองแก้ว และหัวเมืองอื่น ๆ ให้เข้ามาตั้งถิ่นฐานที่พนัสนิคม ทำให้เมืองแห่งนี้ค่อย ๆ เติบโตขึ้น ชาวลาวได้ตั้งบ้านเรือนกระจายไปตามตำบลต่าง ๆ เช่น หมอนนาง นาเริก หนองปรือ หนองเหียง หัวถนน และกุฎโง้ง จนเกิดเป็นเครือข่ายชุมชนเชื้อสายลาวที่หนาแน่น

รัชกาลที่ ๕ เมื่อเสด็จเยือนพนัสนิคม ทรงสังเกตว่า ชาวลาวที่นี่ส่วนใหญ่แต่งกายตามแบบสยามแล้ว จะเหลือเพียงคนเฒ่าคนแก่ที่ยังคงนุ่งซิ่นและไว้ผมยาวอยู่ ภาพนี้สะท้อนให้เห็นถึงกระบวนการกลืนกลายทางวัฒนธรรม ที่เกิดขึ้นควบคู่ไปกับการสร้างรัฐสมัยใหม่

ยุทธศาสตร์การโยกย้ายผู้คน การเคลื่อนย้ายชาวลาวมิได้เป็นเพียงผลของสงคราม หากยังเป็นนโยบายรัฐสยามที่ต้องการแรงงานและความมั่นคงชายแดนตะวันออก

การปกครองผ่านผู้นำชาติพันธุ์การแต่งตั้งพระอินทรอาสาเป็นเจ้าเมือง ชี้ให้เห็นยุทธวิธีการ

“ผนวกโดยไม่กดขี่” ของสยาม

การสร้างอัตลักษณ์ใหม่ ลูกหลานชาวลาวในพนัสนิคมค่อย ๆ ผสมผสานเข้ากับสังคมไทยกลาง จนหลอมรวมเป็น “คนไทย” โดยมีร่องรอยวัฒนธรรมลาวหลงเหลืออยู่เพียงบางประการ

คนลาวในชลบุรี เรื่องราวการอพยพและการกลืนกลายทางวัฒนธรร