ก่อนที่ประเทศเราจะมีโรงเรียนหลวง ณ ก่อนที่จะมีตำราเรียนแบบตะวันตก และก่อนที่พระราชโอรสพระราชธิดาในพระบรมมหาราชวังจะทรงมีครูฝรั่งมาสอนภาษาอังกฤษนั้น มีพระราชนารีพระองค์หนึ่งผู้เงียบขรึม ไม่โปรดงานฝีมือ ไม่สนพระทัยเรื่องเครื่องแต่งกาย แต่กลับอุทิศทั้งชีวิตของท่านให้แก่ "การศึกษา" จนกลายเป็นครูคนแรกของพระมหากษัตริย์และเจ้านายหลายพระองค์ในราชวงศ์จักรี พระราชนารีพระองค์นั้น ก็คือ พระองค์เจ้าบุตรี ผู้ซึ่งกาลเวลาทำให้พระนามเลือนหายไปจากความทรงจำของผู้คน หากคุณูปการของพระองค์ยังคงสถิตอยู่ในประวัติศาสตร์ไทยตราบจนทุกวันนี้

หากย้อนเวลากลับไปยังกรุงเทพ ฯ เมื่อประมาณ 200 ปีก่อน ในสมัยรัชกาลที่ ๓ บ้านเมืองยังคงดำเนินไปด้วยจังหวะของเรือสำเภา เสียงฆ้องกลองจากวัดวาอาราม และชีวิตผู้คนที่ผูกพันอยู่กับแม่น้ำลำคลอง

ในยุคสมัยนั้น การศึกษายังไม่ได้เป็นสิ่งที่เปิดกว้างเหมือนทุกวันนี้ ผู้ชายนั้นเรียนหนังสือในวัด ส่วนผู้หญิงส่วนใหญ่มักได้รับการอบรมเรื่องงานบ้านงานเรือน งานเย็บปักถักร้อย มารยาท และขนบธรรมเนียมอันเหมาะสมแก่กุลสตรี โดยเฉพาะในราชสำนักฝ่ายใน ความรู้ที่สตรีที่มีนั้น มักเกี่ยวข้องกับงานประณีตศิลป์ การทำอาหาร การจัดเครื่องต้น การร้อยมาลัย และการดูแลกิจการภายในวัง

แต่ท่ามกลางโลกอันกว้างใหญ่นั้น กลับมีพระราชธิดาพระองค์หนึ่งซึ่งทรงเลือกเส้นทางที่แตกต่างออกไป

พระองค์คือ พระองค์เจ้าบุตรี พระราชธิดาพระองค์สุดท้ายในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติเมื่อวันที่ 17 มิถุนายน พ.ศ. 2371 แต่เจ้าจอมมารดาอึ่ง

เมื่อมองจากสายพระโลหิตทางฝ่ายพระมารดา ก็จะพบว่าพระองค์ทรงเติบโตท่ามกลางตระกูลผู้ทรงอิทธิพลอย่างยิ่งในราชสำนัก

เจ้าจอมมารดาอึ่งเป็นธิดาของเจ้าพระยานิกรบดินทร์มหินทรมหากัลยาณมิตร หรือ “เจ้าสัวโต” พ่อค้าสำเภาผู้มั่งคั่งและได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยจากพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมาตั้งแต่ครั้งยังทรงดำรงพระอิสริยยศเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์

ในยุคที่การค้าสำเภากับจีนเป็นเส้นเลือดใหญ่ของเศรษฐกิจสยาม เจ้าสัวโตถือเป็นบุคคลสำคัญผู้ช่วยดูแลผลประโยชน์ของแผ่นดินจนกิจการรุ่งเรือง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวถึงกับมีพระราชดำรัสเรียกว่า “กัลยาณมิตร”

สายสัมพันธ์ระหว่างราชสำนักกับตระกูลนี้จึงแน่นแฟ้นยิ่งนัก

แม้จะประสูติท่ามกลางความมั่งคั่งและเกียรติยศ แต่สิ่งที่ทำให้พระองค์เจ้าบุตรีแตกต่างจากราชนารีร่วมสมัย มิใช่ชาติกำเนิด หากเป็นพระอุปนิสัย

พระองค์ทรงรักหนังสืออย่างยิ่ง

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ซึ่งทรงเติบโตภายใต้พระอุปถัมภ์ของพระองค์ เคยทรงเล่าถึงเสด็จป้าพระองค์นี้ไว้อย่างน่าสนใจว่า

“เสด็จป้าของเราได้รับความฝึกหัดในวิชาของผู้ชายเป็นพื้น”

ประโยคสั้น ๆ นี้สะท้อนโลกอีกด้านหนึ่งของราชสำนักสยามได้อย่างชัดเจน

ในขณะที่สตรีส่วนใหญ่เรียนงานเย็บปักถักร้อย พระองค์กลับทรงหมกมุ่นอยู่กับตัวอักษร ตำรา วรรณคดี ประวัติศาสตร์ และโบราณราชประเพณี

ถึงขั้นมีผู้กล่าวกันว่า พระองค์ไม่ทรงเชี่ยวชาญงานฝีมือที่เป็นคุณสมบัติพื้นฐานของสตรีชาววังเลย

แต่สิ่งที่พระองค์ทรงทำได้กลับเป็นเรื่องซึ่งไม่ใช่คนจำนวนมากจะทำได้ในสมัยนั้น

คือการอ่าน การเขียน การแต่งโคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน และการศึกษาวิชาเลขไทย ตลอดจนดาราศาสตร์เบื้องต้น

เมื่อก้าวเข้าสู่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประเทศไทยก็กำลังเผชิญกระแสการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่

เมื่อความรู้จากฝั่งตะวันตกเริ่มหลั่งไหลเข้ามา

เรื่องการพิมพ์ หนังสือ วิทยาศาสตร์ ดาราศาสตร์ และภาษาอังกฤษ กลายเป็นเรื่องที่ชนชั้นนำของไทยเราก็เริ่มให้ความสำคัญ

และพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นกษัตริย์นักวิชาการ ผู้สนพระราชหฤทัยการศึกษาอย่างลึกซึ้ง

บรรยากาศแห่งการแสวงหาความรู้เช่นนี้ ยิ่งเปิดโอกาสให้พระองค์เจ้าบุตรีได้พัฒนาพระปรีชาสามารถด้านอักษรศาสตร์จนโดดเด่นเหนือราชนารีหลายพระองค์ในยุคเดียวกัน

ไม่นานนัก สำนักของพระองค์ก็กลายเป็นสถานศึกษาสำคัญแห่งหนึ่งในพระบรมมหาราชวัง

ทุกเช้าในพระราชฐานชั้นใน ทั้งเด็กชายและเด็กหญิง ซึ่งต่อมาก็จะกลายเป็นพระมหากษัตริย์ เจ้าฟ้า กรมพระ และเจ้านายสำคัญของไทย ต่างพากันมานั่งเรียนหนังสือ ณ สำนักแห่งนี้

สำนักพระองค์เจ้าบุตรีจึงเปรียบเสมือนโรงเรียนหลวงแห่งแรกของราชวงศ์จักรี

หลักฐานในพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ๕ ระบุชัดว่า

"เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเจริญพระชันษาพอจะศึกษาอักขรสมัยได้ ก็ทรงเริ่มต้นการศึกษาที่สำนักพระองค์เจ้าบุตรี"

นั่นหมายความว่า พระมหากษัตริย์ผู้ปฏิรูปประเทศครั้งใหญ่ที่สุดพระองค์หนึ่งของไทยเรานั้น ก็เคยทรงเป็น “ลูกศิษย์” ของพระองค์เจ้าบุตรีมาก่อน

แต่มิใช่ท่านแค่เพียงพระองค์เดียว

พระราชโอรสพระราชธิดาในรัชกาลที่ ๔ และรัชกาลที่ ๕ อีกจำนวนมาก ต่างผ่านการอบรมสั่งสอนจากสำนักแห่งนี้

ภาพของพระองค์เจ้าบุตรีในสายตาคนร่วมสมัย จึงมิใช่เพียงเจ้านายฝ่ายใน

แต่ท่านคือ
“พระอาจารย์”

ผู้รู้หนังสือแตกฉาน ผู้ทรงรอบรู้ขนบธรรมเนียมราชสำนัก

และผู้เป็นต้นแบบของการศึกษาสำหรับเจ้านายรุ่นใหม่

ความเข้มงวดของพระองค์กลายเป็นที่เลื่องลือ

จนสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส เคยทรงบันทึกไว้ว่า

"พระองค์ทรงเป็นคนดุ สุขุม และมีหลักการ ไม่ทรงหัวเราะอย่างขาดสติ ไม่ทรงแสดงอารมณ์จนเสียกิริยา"

ลักษณะเช่นนี้เองที่ทำให้พระองค์ได้รับความเคารพยำเกรงจากทั้งศิษย์และบริวาร

แต่ภายใต้ความเคร่งครัดเหล่านั้น กลับซ่อนความอ่อนโยนไว้อย่างลึกซึ้ง

ครั้งหนึ่งภายหลังการสิ้นพระชนม์ของกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ พระโอรสธิดาหลายพระองค์ยังทรงพระเยาว์

พระองค์เจ้าบุตรีทรงช่วยรับภาระดูแลอบรมเลี้ยงดู

หนึ่งในนั้นคือ หม่อมเจ้าหญิงรำเพย พระธิดาของกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์

ผู้ซึ่งต่อมาจะได้รับการสถาปนาเป็น สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี พระบรมราชชนนีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ซึ่ง พระองค์เจ้าบุตรีทรงมีบทบาทสำคัญต่อการเติบโตของบุคคลสำคัญที่สุดพระองค์หนึ่งในราชวงศ์จักรี

นอกจากพระกรณียกิจด้านการศึกษาแล้วนั้น พระองค์ยังทรงเป็นนักอักษรศาสตร์ชั้นเยี่ยม ในยุคที่กวีเอกของแผ่นดินมีอยู่กันมากโข

เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ ลิลิตนิทราชาคริต และโปรดเกล้าฯ ให้ผู้ทรงคุณวุฒิช่วยตรวจแก้ต้นฉบับ

พระองค์เจ้าบุตรีคือสตรีเพียงพระองค์เดียวที่ได้รับเลือกให้ร่วมพิจารณางานพระราชนิพนธ์ร่วมกับนักปราชญ์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งยุค

เหตุการณ์นี้สะท้อนให้เห็นถึงพระปรีชาสามารถทางภาษาไทยในระดับสูง ยิ่งเมื่อทรงเจริญพระชันษามากขึ้น พระองค์ก็ยิ่งได้รับการยกย่องเป็นผู้ใหญ่ของราชวงศ์

ทำให้จากพระราชธิดาพระองค์เล็กในรัชกาลที่ ๓

ทรงกลายเป็น “พระอัยยิกา” ของเจ้านายรุ่นหลังจำนวนมาก

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระองค์เป็น "พระเจ้าอัยยิกาเธอ กรมหลวงวรเสรฐสุดา"

ซึ่งเป็นเกียรติยศสูงสุดสำหรับเจ้านายฝ่ายในพระองค์หนึ่ง

แม้ในบั้นปลายพระชนมชีพ เมื่อทรงมีพระชนมายุเกือบ ๘๐ พรรษา

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ยังทรงถวายพระเกียรติอย่างสูงในพระราชพิธีสำคัญต่าง ๆ

แสดงให้เห็นถึงความเคารพที่พระมหากษัตริย์มีต่อพระอาจารย์ผู้เคยถวายความรู้แก่พระองค์มาตั้งแต่ทรงพระเยาว์

วันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2450

ก็เป็นวันที่กรมหลวงวรเสรฐสุดาสิ้นพระชนม์ด้วยพระโรคชรา สิริพระชนมายุ ๘๐ พรรษา

และพระองค์เสด็จจากโลกนี้ไปอย่างเงียบงัน และงดงาม

ไม่มีทั้งวีรกรรมสงคราม ไม่มีการเมือง ไม่มีวีรกรรมอันหวือหวา

แต่หากพิจารณาให้ลึกซึ้งแล้ว จะพบว่าพระองค์ทรงสร้างสิ่งสำคัญยิ่งกว่านั้น

คือการสร้าง

“คน”

นักสร้างรากฐานการศึกษาแก่พระราชวงศ์

สร้างนักปกครอง นักปราชญ์ และพระมหากษัตริย์ที่จะนำพาสยามก้าวผ่านศตวรรษแห่งการเปลี่ยนแปลง

ในประวัติศาสตร์ มักมีผู้คนที่สร้างพระราชวัง สร้างวัด หรือสร้างบ้านเมืองจนได้รับการจดจำ

แต่พระองค์เจ้าบุตรีทรงเลือกสร้างสิ่งที่มองไม่เห็นด้วยตา คือความรู้

และบางครั้ง สิ่งที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ ก็มิใช่อาคารสูงตระหง่านหรืออนุสาวรีย์อันโอฬาร หากเป็นครูผู้มีจริยวัตรอันงดงามคนหนึ่ง

ซึ่งปลูกเมล็ดพันธุ์แห่งปัญญาไว้ในหัวใจของศิษย์

เมล็ดพันธุ์นั้นเติบโตงอกงามต่อมาเป็นอนาคตของแผ่นดิน

และนั่นคือเหตุผลที่พระนามของ พระเจ้าอัยยิกาเธอ กรมหลวงวรเสรฐสุดา (พระองค์เจ้าบุตรี) ยังคงควรค่าแก่การรำลึกในฐานะ

“ครูคนแรกแห่งราชสำนักสยาม”
ผู้วางรากฐานการศึกษาของราชวงศ์จักรี และเป็นหนึ่งในราชนารีผู้ทรงคุณูปการต่อประวัติศาสตร์ไทยอย่างแท้จริง

ที่มาเรียบเรียงจากหนังสือ “ลูกแก้ว เมียขวัญ” โดย ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย ร่วมกับหลักฐานจากพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๕ และบันทึกความทรงจำของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส

จาก : รักสยามแต่ปางก่อน

โดย : โอลาฟ

"ครูคนแรกของสยาม" พระองค์เจ้าบุตรี ราชนารี