หลายคนอาจเข้าใจว่า ต้มยำกุ้ง เป็นอาหารไทยดั้งเดิมมาตั้งแต่สมัยโบราณ แต่จากหลักฐานทางเอกสารและตำราอาหารเก่า พบว่าสูตร “ต้มยำกุ้ง” ในรูปแบบที่เราคุ้นเคยกันในปัจจุบัน น่าจะเพิ่งถือกำเนิดขึ้นเมื่อราว ๖๐–๗๐ ปีที่ผ่านมา เท่านั้น

อย่างไรก็ดี นั่นมิได้หมายความว่าคนไทยในอดีตไม่รู้จัก “ต้มยำ” หากแต่คำว่า ต้มยำ นั้นเป็นชื่อวิธีปรุงอาหาร ที่มีมาก่อนยาวนานแล้ว

ในสมัย รัชกาลที่ ๕ มีบันทึกสูตร ต้มยำ หลากหลายชนิดปรากฏอยู่ในเอกสารสำคัญ เช่น

ประทินบัตรแลจดหมายเหตุ ร.ศ. ๑๐๘ เล่มที่ ๑ ฉบับที่ ๖ (พ.ศ. ๒๔๓๓) ซึ่งกล่าวถึง
ต้มยำปลา เป็นหลัก แสดงให้เห็นว่าการปรุงอาหารรสเปรี้ยว เผ็ด หอมสมุนไพรนั้น
เป็นที่นิยมแพร่หลายแล้วในสังคมสยาม

ต่อมา ในตำรา ปะทานุกรมการทำของคาวหวาน อย่างฝรั่งแลสยาม (พ.ศ. ๒๔๔๑) ได้พบสูตร ต้มยำกุ้งทรงเครื่อง และ ต้มกุ้งกับเห็ดโคน ซึ่งถือเป็นหลักฐานสำคัญว่า “กุ้ง” เริ่มเข้ามามีบทบาทในอาหารประเภทต้มยำแล้ว แม้หน้าตาและรสชาติจะยังแตกต่างจากต้มยำกุ้งในปัจจุบันอยู่มาก

ขณะเดียวกัน ในตำรา แม่ครัวหัวป่าก์ ของ ท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ (พ.ศ. ๒๔๕๑) ยังปรากฏอาหารอย่าง แกงนอกหม้อ และ ต้มยำเขมร ซึ่งมีลักษณะการปรุงและการใช้เครื่องเทศบางประการใกล้เคียงกับ “ต้มยำกุ้งทรงเครื่อง” ในยุคต้น

แม้สูตรอาหารเหล่านี้จะยังไม่ปรากฏเครื่องปรุงหลักอย่างพริกขี้หนู มะนาว น้ำปลา หรือกุ้งตัวโตดังเช่นที่เราคุ้นเคยในปัจจุบัน แต่ก็สะท้อนให้เห็นอย่างชัดเจนว่า

คนไทยรู้จักรสชาติและแนวคิดของอาหารแบบ “ต้มยำ” มาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๕ หรืออาจก่อนหน้านั้นแล้ว

ต้มยำกุ้งในแบบที่เรารู้จักกันทุกวันนี้ จึงอาจกล่าวได้ว่าเป็น “ผลลัพธ์ของการพัฒนา” มากกว่าจะเป็นอาหารที่ถือกำเนิดขึ้นมาอย่างสมบูรณ์ตั้งแต่แรกเริ่ม เป็นเรื่องราวของภูมิปัญญาที่ค่อย ๆ งอกงาม ปรับเปลี่ยน และสืบทอดต่อเนื่องมาจนกลายเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์อาหารไทยที่คนทั้งโลกรู้จัก

เรื่องราวเช่นนี้ย้ำเตือนเราเสมอว่า อาหารไทยทุกจาน ล้วนมีประวัติ มีราก และมีการเดินทางของกาลเวลาอยู่ในนั้น
และการได้รู้ที่มา ก็ยิ่งทำให้คุณค่าและความภาคภูมิใจเพิ่มพูนขึ้นไปอีกไม่น้อยเลย

ต้มยำกุ้ง มีมาแต่โบราณ จริงหรือ?