เมื่อเอ่ยถึง “แม่ครัวหัวป่าก์” คนไทยย่อมระลึกถึงต้นตำรับตำรากับข้าวไทย ที่กลายเป็นหลักฐานสำคัญด้านวัฒนธรรมการกินอยู่สืบมาถึงปัจจุบัน ผู้หญิงผู้ยิ่งใหญ่เบื้องหลังตำรานั้นก็คือ ท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ สตรีบางช้างผู้ฝากชื่อไว้ในประวัติศาสตร์ไทย แต่เรื่องราวบั้นปลายชีวิตของเธอกลับถูกปิดบังเป็นความลับยาวนานเกือบศตวรรษ

ท่านผู้หญิงเปลี่ยน เป็นบุตรีของนายสุดจินดา (พลอย ชูโต) กับนางนิ่ม เกิดเมื่อวันที่ ๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๓๙๐ เป็นราชนิกุลฝ่ายบางช้าง ผู้มีพรสวรรค์ด้านฝีมือและความมุมานะ แม้การศึกษาจะไม่สูง

แต่เธอศึกษาหาความรู้ด้วยตนเองจนแตกฉาน

ภายหลังสมรสกับ เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ (พร บุนนาค) และมีบุตรธิดารวม ๕ คน หลายคนสืบสกุลไปเชื่อมโยงกับราชสำนักและวงศ์ขุนนางชั้นสูง

ปลายทศวรรษ ๒๔๓๐ ท่านผู้หญิงเปลี่ยนได้รับเชิญให้เขียนคอลัมน์อาหารในนิตยสาร “ประติทินบัตรแลจดหมายเหตุ” ภายใต้ชื่อ “แม่ครัวหัวป่าก์” จุดเด่นของเธอคือการเริ่มต้นแต่ละบทด้วยบทไหว้ครูหรือคำอธิบายทางวรรณคดี ก่อนจะอธิบายวิธีปรุงอาหารอย่างละเอียด พร้อมการชั่งตวงวัดชัดเจน ซึ่งแตกต่างจากแม่ครัวโบราณที่มักใช้เพียงการกะส่วน

ตำราของเธอไม่เพียงเป็นตำราอาหาร หากยังเป็นคลังข้อมูลวัฒนธรรม อาทิ เรื่องราวขนมจีบฝีมือเจ้าครอกวัดโพธิ์ (กรมหลวงนรินทรเทวี) หรือบันทึกการทำขนมแชงมาที่เคยได้ยินเพียงในเพลงกล่อมเด็ก

ต่อมาใน พ.ศ. ๒๔๕๑ ท่านผู้หญิงเปลี่ยนได้จัดพิมพ์ “แม่ครัวหัวป่าก์” แจกในงานทำบุญอายุ และต่อยอดพิมพ์จำหน่าย แม้จะขาดทุนจนต้องเลิกกิจการ แต่ผลงานก็กลายเป็นมรดกสำคัญของครัวไทย

นอกจากงานครัว ท่านยังมีฝีมือเย็บปักถักร้อย ส่งผลงานปักรูปเสือไปคว้ารางวัลที่ ๑ ในสหรัฐอเมริกา อีกทั้งยังเป็นหนึ่งในผู้ก่อตั้ง สภาอุณาโลมแดง (พ.ศ. ๒๔๓๖) องค์กรต้นกำเนิดของสภากาชาดไทย

บั้นปลายชีวิต ท่านผู้หญิงเปลี่ยนพำนักที่บ้านใกล้วัดประยุรวงศาวาส ไม่ไกลจากกรมอู่ทหารเรือ ราชกิจจานุเบกษา ระบุเพียงว่าเธอ “ป่วยเป็นแผลบาดพิษถึงแก่อนิจกรรม” เมื่อวันที่ ๑๑ ธันวาคม ร.ศ. ๑๓๐

(พ.ศ. ๒๔๕๔) สิริอายุ ๖๕ ปu

แต่ความจริงที่ถูกเปิดเผยในภายหลังจากบันทึกเก่า คือเธอถูกชายเมาสุราซึ่งคาดว่าเป็นทหารเรือในย่านนั้นทำร้ายด้วยดาบจนบาดเจ็บสาหัสและเสียชีวิต

เรื่องราวน่าสะเทือนใจนี้ถูกปกปิดเงียบมานานเกือบร้อยปี

แม้ชีวิตจะจบลงอย่างโศกสลด แต่ชื่อของ ท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ ยังคงอยู่คู่ครัวไทยในฐานะ “แม่ครัวหัวป่าก์” ผู้บุกเบิกการบันทึกตำรากับข้าวไทยให้เป็นหลักวิชาการ สืบทอดสู่คนรุ่นหลัง และเป็นสัญลักษณ์ของสตรีนักสร้างสรรค์ในยุครัตนโกสินทร์

ท่านผู้หญิงเปลี่ยนฯ เจ้าของหนังสือ “แม่ครัวหัวป่าก์” ผู้สร้างตำรากับข้าวไทย