นางแพน เรืองนนท์ เป็นนางรำของคณะละครเร่ชาวสยามที่เดินทางแสดงยังเมืองพระตะบองในช่วงทศวรรษ 2470 เศรษฐกิจฝืดเคืองทำให้ธุรกิจละครเร่กำลังจะปิดตัวลง แต่คืนหนึ่ง กลับมีเหตุการณ์ไม่คาดฝันเกิดขึ้น พระบาทสีสวัสดิ์ มณีวงศ์ (Sisowath Monivong) แห่งกัมพูชา เสด็จมาชมการแสดง และทรงแสดงความพอพระทัยนางแพนเป็นพิเศษ

พระองค์เสด็จมาชมถึงสองคืนติด และในวันต่อมา คณะละครทั้งหมดก็ได้รับพระบรมราชโองการให้เข้าไปแสดงที่พระบรมมหาพระราชวัง ณ กรุงพนมเปญ การปรากฏตัวของนางแพนสร้างความประทับใจแก่กษัตริย์กัมพูชาจนถึงขั้นมีรับสั่งให้เชิญมารดาและบิดาของเธอมาเข้าเฝ้า เพื่อ “ขอ” บุตรสาวไปเป็นเจ้าจอม

ครอบครัวเรืองนนท์ยอมมอบบุตรสาวให้พระมหากษัตริย์ โดยพระองค์พระราชทานบรรดาศักดิ์ “หลวง” ให้แก่บิดาเพื่อเป็นการตอบแทน ขณะเดียวกัน ก็ทรงโปรดเกล้าสถาปนานางแพนเป็น

“เจ้าจอมสีสวัสดิ์ อำไพพงศ์” ในราชสำนัก

เรื่องเล่าจากปากมารดานางแพนเผยให้เห็นว่า บุตรสาวมิได้ยินดีต่อโชควาสนาใหม่นี้นัก แต่ถูกย้ำเตือนว่า “นี่คือโอกาสหนึ่งในล้าน” จึงถูกจัดแจงแต่งกายอย่างงดงามถวายตัว หลังจากนั้นเพียงไม่กี่วัน ก็มีพระราชดำริจะสถาปนาเธอขึ้นถึงขั้นพระอัครมเหสี

แม้จะเป็นข่าวครึกโครมในสยามและถูกนำเสนอโดย Bangkok Daily Mail จนเป็น Talk of the Town แต่หลักฐานทางประวัติศาสตร์กัมพูชากลับมิได้บันทึกเรื่องนี้ไว้เลย

Andrew A. Freeman บรรณาธิการ Bangkok Daily Mail ถึงกับนำประสบการณ์นี้ไปเขียนในหนังสือ Brown Women and White (พ.ศ. 2475) ซึ่งตีพิมพ์ในสหรัฐอเมริกา ทว่าข้อมูลบางส่วนกลับไม่ตรงกับรายงานจาก Asia Magazine และเอกสารราชสำนัก ทำให้เกิดข้อสันนิษฐานว่ามีความคลาดเคลื่อนด้านเวลาและรายละเอียด

หากเรื่องนี้เกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2470 จริง เจ้าจอมแพนในเวลานั้นมีอายุเพียง 13 ปี ในขณะที่พระมหากษัตริย์มณีวงศ์มีพระชนมายุ 52 พรรษา ความแตกต่างเช่นนี้ยิ่งทำให้เรื่องราวถูกตั้งคำถามในเชิงประวัติศาสตร์

แม้ “เจ้าจอมแพน” จะเคยเป็นประเด็นร้อนแรงในบางกอกและถูกกล่าวถึงในสื่อโลก แต่ประวัติศาสตร์ไทยและกัมพูชากลับมิได้บันทึกนามเธอไว้ในฐานะภรรยา หรือบาทบริจาริกาของกษัตริย์ เรื่องราวจึงดำรงอยู่เพียงในงานเขียนและความทรงจำเล่าขาน

เธอกลายเป็นสัญลักษณ์ของ “ความรักต่างชนชั้นข้ามพรมแดน” ที่ไม่เคยสมบูรณ์ และสะท้อนชะตากรรมของหญิงสามัญชนในโลกเก่าที่ถูกกำหนดโดยโชคชะตา อำนาจ และการเมืองระหว่างราชสำนัก

เจ้าจอมแพนจึงไม่เพียงเป็นเรื่องเล่าของหญิงสาวผู้ถูกลืม แต่ยังเป็นเสี้ยวหนึ่งของประวัติศาสตร์ไทย–กัมพูชา ที่ยังคงทิ้งคำถามให้ค้นหา ตีความ และหวนระลึกถึง

นางแพน เรืองนนท์ จากนางละครเร่ สู้สายพระเนตรกษัตริย์