ขอต้อนรับเจ้าหญิงองค์แรกสเด็จประทับ
ณ พระที่นั่งพิมานรัตยา

ท่ามกลางหมู่พระมหาปราสาทอันเป็นหัวใจของพระบรมมหาราชวัง มีพระที่นั่งองค์หนึ่งซ่อนตัวอย่างเงียบ ๆ ไม่โอ่อ่าตระการตาเท่าพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทซึ่งตั้งเด่นเป็นสง่า แต่ถ้าย้อนกลับไปกว่า 200 ปี พระที่นั่งแห่งนี้กลับมีบทบาทสำคัญยิ่งต่อชีวิตของราชสำนัก และเป็นสถานที่ซึ่งเกี่ยวข้องกับทั้งการประทับ การพระราชพิธี และการอำลาครั้งสุดท้ายของพระบรมวงศานุวงศ์

พระที่นั่งนั้นคือ “พระที่นั่งพิมานรัตยา”

พระที่นั่งพิมานรัตยาตั้งอยู่ทางด้านทิศใต้ของพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เชื่อมต่อถึงกันด้วยมุขกระสันทอดยาว อาคารทั้งสองจึงดูเสมือนเป็นส่วนหนึ่งของกันและกัน เมื่อสังเกตให้ดีจะพบว่า พระที่นั่งพิมานรัตยามีประวัติที่เป็นเอกลักษณ์ และสะท้อนรสนิยมทางสถาปัตยกรรมของราชสำนักสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ได้อย่างดี

จุดกำเนิดของพระที่นั่งแห่งนี้เกิดขึ้นจากเหตุการณ์สำคัญในรัชกาลที่ ๑ เมื่อ พ.ศ. 2332 ฟ้าผ่าองค์พระที่นั่งอมรินทราภิเษกมหาปราสาทจนเกิดเพลิงไหม้ครั้งใหญ่ ความเสียหายลุกลามไปทั้งงหลังคา เครื่องบน และหลายส่วนสำคัญของพระมหาปราสาท

เมื่อเหตุการณ์ได้ทุเลาลง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงโปรดเกล้าฯ ให้ก่อสร้างพระมหาปราสาทขึ้นใหม่ โดยปรับรูปแบบจากองค์เดิมบางประการ พร้อมทั้งสร้างพระที่นั่งอีกองค์หนึ่งต่อจากมุขหลังของพระมหาปราสาท และพระราชทานนามว่า “พระที่นั่งพิมานรัตยา”

พระที่นั่งองค์นี้เป็นอาคารก่ออิฐถือปูนรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ผนังฉาบปูนสีขาว ยกพื้นสูง หลังคาทรงไทยลดหลั่นสามชั้น มุงกระเบื้องเคลือบสีเขียว ประดับช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ และลวดลายปิดทองประดับกระจกอย่างวิจิตรตามแบบศิลปกรรมราชสำนักต้นกรุง

รอบองค์พระที่นั่งมีพระเฉลียงล้อมอยู่สามด้าน ทั้งด้านตะวันออก ตะวันตก และใต้ ตัวเสารายเรียงตัวอย่างเป็นระเบียบทอดเงายาวตลอดแนวทางเดิน เมื่อถึงยามสองโมงบ่าย จะมีแสงอาทิตย์ตกสะท้อนผ่านช่องเสา ปรากฎเป็นภาพอันสงบ ราวกับเวลาภายในเขตพระราชฐานชั้นในหยุดไปชั่วขณะ

หน้าบันประดับรูปพระพรหมทรงหงส์ ซุ้มพระทวารและพระบัญชรตกแต่งด้วยลวดลายดอกพุดตานปิดทองประดับกระจก ฝีมือช่างหลวงชั้นครูแห่งสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ซึ่งยังคงปรากฏให้เห็นมาจนทุกวันนี้

ภายในพระที่นั่งยังมีรายละเอียดที่น่าสนใจยิ่ง ห้องด้านเหนือเคยเชื่อมต่อกับพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ส่วนห้องด้านใต้เคยใช้เป็นพระวิมานที่บรรทมของพระมหากษัตริย์ มีพระบัญชรสองช่องซึ่งออกแบบเป็นช่องรับลมและรับแสงตามภูมิปัญญาสถาปัตยกรรมไทยโบราณ

อีกสิ่งที่น่าสนใจอีกประการหนึ่งคือ บานพระบัญชรด้านนอกถูกออกแบบให้เป็น “ช่องเจ้าข้าวบิณฑ์” และเขียนภาพ “ทวารบาล” ไว้อย่างงดงาม ขณะที่ภายในบางห้องยังปรากฏภาพลายเส้นและร่องรอยงานช่างดั้งเดิมที่บอกเล่าฝีมือช่างในยุคแรกของกรุงรัตนโกสินทร์

ในอดีต พระที่นั่งพิมานรัตยาไม่ได้เป็นเพียงอาคารประกอบพระราชพิธีเท่านั้น หากยังเคยเป็นพระวิมานประทับของพระมหากษัตริย์หลายพระองค์

ในรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเคยเสด็จมาประทับ ณ พระที่นั่งแห่งนี้เป็นเวลานาน ระหว่างการปฏิสังขรณ์หมู่พระมหามณเฑียร

ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๒ และรัชกาลที่ ๔ ยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้านายฝ่ายในหลายพระองค์เสด็จมาประทับ ณ พระที่นั่งองค์นี้อีกด้วย จึงอาจกล่าวได้ว่าพระที่นั่งพิมานรัตยาเคยเป็นพื้นที่ส่วนพระองค์อันสงบเงียบภายในพระบรมมหาราชวังมาแต่เดิม

เมื่้อครั้นถึงรัชกาลที่ ๖ พระที่นั่งแห่งนี้ได้รับบทบาทใหม่ เป็นสถานที่ชุมนุมมหาสมาคมของพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชบริพารฝ่ายใน เพื่อรับพระราชทานอิสริยยศและเครื่องราชอิสริยาภรณ์

เมื่อได้ยินเสียงสนทนาเบา ๆ ของสตรีชาววัง เสียงผ้าไหมที่ทอดผ่านพื้นพระที่นั่ง และภาพของเจ้านายฝ่ายในในฉลองพระองค์เต็มยศ ล้วนแล้วแต่เคยเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันของที่พระที่นั่งแห่งนี้

หลังการเสด็จสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล รัชกาลที่ ๘ พระที่นั่งพิมานรัตยาได้รับหน้าที่สำคัญอีกประการหนึ่ง คือเป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีสรงพระบรมศพ ก่อนจะกลายเป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีเกี่ยวกับพระบรมศพและพระศพของพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์สืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน

อย่างไรก็ตาม แม้จะเกี่ยวข้องกับพระราชพิธีแห่งความอาลัยมาอย่างยาวนาน แต่ตลอดเวลากว่าสองศตวรรษ ไม่เคยปรากฏว่าพระที่นั่งพิมานรัตยาถูกใช้เป็นสถานที่ประดิษฐานพระศพของพระบรมวงศานุวงศ์พระองค์ใดมาก่อน

กระทั่งภายหลังการสิ้นพระชนม์ของ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี กรมหลวงราชสาริณีสิริพัชร มหาวัชรราชธิดา พระที่นั่งพิมานรัตยาได้รับพระราชทานบทบาทใหม่ในประวัติศาสตร์ เมื่อมีการประดิษฐานพระศพ ณ พระที่นั่งแห่งนี้ภายหลังพระราชพิธีสรงพระศพ

นับเป็นครั้งแรกนับแต่สถาปนาพระที่นั่งในสมัยรัชกาลที่ ๑ ที่พระที่นั่งพิมานรัตยา ก็กลายเป็นสถานที่ประดิษฐานพระศพเจ้านายฝ่ายในเรื่อยมา

เหตุการณ์ดังกล่าว มิได้เป็นเพียงส่วนหนึ่งของพระราชพิธีร่วมสมัย แต่ยังเป็นการเปิดหน้าประวัติศาสตร์บทใหม่ของพระที่นั่งอายุกว่าสองร้อยปีแห่งนี้

พระที่นั่งพิมานรัตยาอาจมิใช่อาคารที่ผู้คนกล่าวถึงมากที่สุดในพระบรมมหาราชวัง แต่เมื่อลองมองย้อนกลับไป จะพบว่าอาคารสีขาวอันเงียบสงบหลังนี้เคยเป็นทั้งพระวิมานที่ประทับ สถานที่แห่งพระราชพิธี และบัดนี้ได้กลายเป็นสถานที่แห่งความทรงจำและความอาลัยร่วมใจของคนไทยทั้งชาติ

ภายใต้ชายคาไทยที่ทอดเงาเหนือระเบียงยาวนั้น ประวัติศาสตร์ยังคงดำเนินต่อไป เช่นเดียวกับพระที่นั่งพิมานรัตยาได้ยืนหยัดอยู่เคียงคู่ราชสำนักไทยมาตลอดกว่า 230 ปี.

ที่มา ภาพและเนื้อหาเรียบเรียงจากหนังสือสถาปัตยกรรมพระบรมมหาราชวัง

จัดทำโดยสำนักราชเลขาธิการ ปี 2530

ข้อมูล เรื่องเล่าสยามแต่ปางก่อน

เรียบเรียง โอลาฟ

พระที่นั่งพิมานรัตยา กับการเยือนมาแห่งความเศร้า