พระนางกุสาวดี หรือ เจ้านางกุสาวดี เป็นสตรีจากล้านนาผู้มีชะตาชีวิตพลิกผันอย่างยิ่งยวด พระนางมีความเกี่ยวพันโดยตรงกับพระมหากษัตริย์ไทยถึง สามพระองค์ คือ

สมเด็จพระนารายณ์มหาราช, สมเด็จพระเพทราชา และสมเด็จพระเจ้าเสือ

และหากนับรวมพระมหากษัตริย์ในราชวงศ์บ้านพลูหลวงทั้งสายทั้งหมดแล้ว พระนางมีความสัมพันธ์เกี่ยวโยงถึง แปดพระองค์ เลยทีเดียว

พระนางกุสาวดี เดิมมีพระนามว่า เจ้านางกุลธิดา พระธิดาใน พญาแสนหลวง (พระแสนเมือง) เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ในราวพุทธศักราช ๒๑๙๓ ซึ่งในขณะนั้นล้านนาตกอยู่ใต้อำนาจพม่า ครองเมืองได้ราว ๑๓ ปี ก็สิ้นอำนาจเมื่อสมเด็จพระนารายณ์มหาราชส่งแม่ทัพเอก เจ้าพระยาโกษาธิบดี (เหล็ก) ยกทัพตีเชียงใหม่แตกใน พ.ศ. ๒๒๐๕

หลังเหตุการณ์นั้น เจ้านางกุลธิดาพร้อมสตรีชั้นสูงจำนวนหนึ่งถูกนำตัวลงมายังกรุงศรีอยุธยา เพื่อถวายเป็น “บาทบาจาริกา” แก่สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ด้วยพระสิริโฉมและความเฉลียวฉลาด นางจึงเป็นที่โปรดปรานยิ่ง

ต่อมา สมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้พระราชทานเจ้านางกุสาวดีให้แก่นายช้างผู้หนึ่งซึ่งทรงไว้วางพระราชหฤทัยมากที่สุด คือ พระเพทราชา ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งเจ้ากรมช้าง

ในพงศาวดารบางฉบับเล่าว่า ก่อนที่พระนางจะถวายตัวแด่พระเพทราชานั้น ได้ทรงครรภ์อยู่กับสมเด็จพระนารายณ์แล้ว แต่เพราะเกรงจะเป็นที่ครหา — เนื่องจากเจ้านางล้านนาถูกมองว่าเป็น “ลาว” ซึ่งในสายตาชาวอยุธยาเห็นว่าเป็นชนชั้นด้อยกว่า — สมเด็จพระนารายณ์จึงพระราชทานให้อภิเษกกับพระเพทราชา เพื่อรักษาพระเกียรติทั้งสองฝ่าย

พระนางจึงได้ประสูติพระโอรสที่ตำบลโพธิ์ประทับช้าง จังหวัดพิจิตร (วัดโพธิ์ประทับช้างในปัจจุบัน) พระโอรสพระองค์นั้นมีนามว่า เจ้าเดื่อ หรือ มะเดื่อ ซึ่งต่อมาได้ขึ้นครองราชสมบัติเป็น สมเด็จพระเจ้าเสือ

ดังนั้น พระเจ้าเสือจึงถือกำเนิดจากสายพระโลหิตของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่ได้รับการอุปถัมภ์และนับเป็นบุตรบุญธรรมของพระเพทราชา

ภายหลังสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเสด็จสวรรคต หลวงสรศักดิ์ (เจ้าเดื่อ หรือพระเจ้าเสือในภายหลัง) ได้เป็นกำลังสำคัญในการสนับสนุนให้พระเพทราชายึดอำนาจจากกลุ่มขุนนางเดิม

โดยมีการกำจัดผู้มีสิทธิสืบราชสมบัติ ได้แก่

สมเด็จเจ้าฟ้าอภัยทศ

สมเด็จเจ้าฟ้าน้อย

พระปีย์ โอรสบุญธรรมของสมเด็จพระนารายณ์

การยึดอำนาจครั้งนั้นได้รับแรงสนับสนุนจากกองทัพมอญ และกลุ่มพระสงฆ์ที่ไม่พอใจบาทหลวงคริสต์ศาสนาในราชสำนัก ผลคือพระเพทราชาทรงปราบดาภิเษกขึ้นครองราชย์ในปี พ.ศ. ๒๒๓๑ สถาปนาราชวงศ์ใหม่คือ ราชวงศ์บ้านพลูหลวง

เมื่อสมเด็จพระเพทราชาสวรรคต พระโอรสของพระนางกุสาวดี คือสมเด็จพระเจ้าเสือ ได้ขึ้นครองราชสมบัติเป็นกษัตริย์องค์ที่ ๒ แห่งราชวงศ์บ้านพลูหลวง และสายพระโลหิตของพระนางก็สืบต่อมาทุกรัชกาลจนถึงการสิ้นราชวงศ์นั้น

พระนางกุสาวดี คือสตรีล้านนาผู้ถูกกวาดต้อนมาจากเชียงใหม่

แต่กลับกลายเป็น “มารดาแห่งราชวงศ์บ้านพลูหลวง”

ที่มีพระโอรส พระนัดดา และเหลน ขึ้นครองราชสมบัติแห่งกรุงศรีอยุธยาติดต่อกันหลายพระองค์