"บางครั้ง... ประวัติศาสตร์ก็จดจำเพียงตำแหน่ง
แต่กลับลืมเรื่องราวของหัวใจ"

หากเอ่ยชื่อ พระยามโนปกรณ์นิติธาดา คนไทยส่วนใหญ่มักนึกถึง "นายกรัฐมนตรีคนแรกของประเทศไทย"

ผู้เข้ามารับตำแหน่งหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475

แต่กลับมีเรื่องหนึ่งที่แทบไม่มีใครพูดถึง

วันที่ท่านก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งสูงสุดของรัฐบาลนั้น ไม่มีภริยาคอยยืนเคียงข้างอีกแล้ว

เพราะหญิงผู้เป็นคู่ชีวิตจากไปก่อนหน้านั้นเพียงสองปี ด้วยอุบัติเหตุอันไม่คาดฝัน
ระหว่างตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว

และสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ประพาสอินโดจีนของฝรั่งเศส

หญิงผู้นั้นคือ คุณหญิงมโนปกรณ์นิติธาดา (นิตย์ สาณะเสน) ธิดาของพระยาวิสูตรโกษา (ฟัก สาณะเสน)
กับคุณหญิงสมบุญทั้งสองพบกันครั้งศึกษาอยู่ที่กรุงลอนดอน ก่อนจะสมรสกันในวันที่ 12 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2455แม้จะไม่มีบุตรธิดา แต่ผู้ใกล้ชิดต่างกล่าวว่าทั้งคู่ใช้ชีวิตร่วมกันอย่างเรียบง่าย มั่นคง และเปี่ยมด้วยความเข้าใจ

คุณหญิงนิตย์เป็นสตรีที่ได้รับการศึกษาชั้นดี พูดและเขียนภาษาต่างประเทศได้หลายภาษา ทั้งอังกฤษ ฝรั่งเศส เยอรมัน และอิตาเลียนจึงได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ ให้รับราชการเป็น นางสนองพระโอษฐ์ ในสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ถึงสองวาระในสายตาผู้คนยุคนั้น นางสนองพระโอษฐ์มิได้เป็นเพียงผู้ติดตามพระราชินี หากยังเป็นผู้ที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัยอย่างยิ่ง
ต้องมีทั้งความรู้ ความประพฤติ และความสามารถรอบด้าน

ต้นปี พ.ศ. 2473 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสอินโดจีนของฝรั่งเศส อันได้แก่เวียดนามและกัมพูชา คุณหญิงนิตย์มีโอกาสโดยเสด็จในครั้งนั้น

โดยไม่มีใครรู้เลยว่า นั่นจะเป็นการเดินทางครั้งสุดท้ายของชีวิต

ในเช้าวันที่ 4 พฤษภาคม พ.ศ. 2473 ขบวนรถยนต์พระราชพาหนะกำลังมุ่งหน้าไปยังกัมปงจาม

รถยนต์คันหนึ่ง ซึ่งมี พระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ คุณหญิงมโนปกรณ์นิติธาดา และคุณวรันดับ บุนนาค โดยสารอยู่ ประสบอุบัติเหตุเมื่อคนขับพารถขึ้นกองหินที่กองไว้ซ่อมถนน ก่อนพุ่งชนเสาโทรเลขและพลิกคว่ำลงข้างทาง

เหตุการณ์ทั้งหมดเกิดขึ้นเพียงไม่กี่อึดใจ ผู้ร่วมทางอีกสองคนบาดเจ็บ แต่ไม่ถึงกับเป็นอันตรายถึงชีวิต

ส่วนคุณหญิงนิตย์ได้รับบาดเจ็บที่ศีรษะอย่างรุนแรง

ในจดหมายเหตุรายวันพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสประเทศอินโดจีน พ.ศ. 2473

บันทึกไว้ว่า แพทย์ตรวจพบว่ากะโหลกศีรษะแตก แม้จะรีบนำตัวส่งโรงพยาบาล แต่ระหว่างข้ามแม่น้ำโขง คุณหญิงก็สิ้นใจเมื่อเวลา 12.35 น. สิริอายุเพียง 42 ปี

ข่าวร้ายอันโศกเศร้านี้เดินทางถึงพระนครอย่างรวดเร็ว

พระยามโนปกรณ์นิติธาดารีบเดินทางไปรับศพภริยาด้วยตนเองที่ชายแดนกัมพูชา

ขณะที่ทางการฝรั่งเศสได้อำนวยความสะดวกในการเคลื่อนย้ายศพกลับสยามอย่างสมเกียรติ

เมื่อขบวนอัญเชิญศพเข้าสู่ประเทศไทย พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชกระแสรับสั่งให้
กรมรถไฟหลวง จัดขบวนรถไฟไปรับศพเข้าสู่กรุงเทพฯ และโปรดเกล้าฯ ให้กระทรวงวังจัดการพระราชพิธี
เป็นกรณีพิเศษนับเป็นพระมหากรุณาธิคุณที่สะท้อนถึงความใกล้ชิดและความไว้วางพระราชหฤทัยที่มีต่อผู้ล่วงลับ

หลังจากนั้น พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี

ยังทรงรับเป็นเจ้าภาพพระราชทานเพลิงศพ และโปรดเกล้าฯ ให้กรมศิลปากรออกแบบ อนุสาวรีย์พระราชทานเพื่อเป็นที่ระลึกอนุสาวรีย์แห่งนั้นยังคงตั้งอยู่ บริเวณหน้าพระวิหาร วัดปทุมวนารามราชวรวิหาร

ภายในบรรจุอัฐิของคุณหญิงมโนปกรณ์นิติธาดา และเมื่อพระยามโนปกรณ์นิติธาดาถึงแก่อสัญกรรมในปี พ.ศ. 2491 ก็ได้บรรจุอัฐิของท่านไว้เคียงข้างภริยา ตามที่ทั้งสองเคยใช้ชีวิตร่วมกันสองปีหลังจากความสูญเสียครั้งนั้น พระยามโนปกรณ์นิติธาดากลายเป็นนายกรัฐมนตรีคนแรกของประเทศไทย

หน้าประวัติศาสตร์จดจำท่านในฐานะนักกฎหมายผู้วางรากฐานรัฐบาลภายใต้ระบอบใหม่

แต่เบื้องหลังตำแหน่งอันยิ่งใหญ่ คือชายผู้เคยสูญเสียคู่ชีวิตอย่างไม่มีโอกาสแม้แต่จะกล่าวคำอำลา

เมื่อเดินผ่านอนุสาวรีย์เล็ก ๆ หน้าวัดปทุมวนาราม หลายคนอาจไม่ทันสังเกตว่า สถานที่แห่งนั้นมิได้เป็นเพียงที่บรรจุอัฐิของบุคคลสำคัญ หากยังเป็นอนุสรณ์ของความรัก ความอาลัย และพระมหากรุณาธิคุณที่ยังคงยืนยงผ่านกาลเวลากว่าหนึ่งศตวรรษ ประวัติศาสตร์ไม่ใช่เพียงเรื่องของอำนาจ การเมือง หรือการเปลี่ยนแปลงการปกครอง
หากยังเป็นเรื่องของผู้คนที่รัก สูญเสีย และใช้ชีวิตไม่ต่างจากเราทุกคน

หากเรื่องเล่าชิ้นนี้ทำให้คุณได้รู้จักอีกด้านหนึ่งของพระยามโนปกรณ์นิติธาดา ลองแบ่งปันบทความนี้ให้เพื่อนที่รักประวัติศาสตร์ได้อ่านด้วยกัน และหากคุณเคยเห็นอนุสาวรีย์แห่งนี้ที่วัดปทุมวนาราม อย่าลืมมาแบ่งปันความประทับใจไว้ในความคิดเห็น เพราะบางครั้ง เรื่องราวที่ยิ่งใหญ่ที่สุด ก็เริ่มต้นจากอนุสรณ์เล็ก ๆ ที่ผู้คนเดินผ่านทุกวัน

"บางครั้ง... ประวัติศาสตร์ก็จดจำเพียงตำแหน่ง แต่กลับลืมเรื่องราวของหัวใจ"

"บางครั้ง... ประวัติศาสตร์ก็จดจำเพียงตำแหน่ง
แต่กลับลืมเรื่องราวของหัวใจ"

พระยามโนปรณ์นิติธาดา กับการศูนย์เสียคนรักต่างแดน