ก่อนที่สยามจะมี นครวัดจำลอง ในพระบรมมหาราชวัง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

(รัชกาลที่ 4) เคยทรงมีพระราชดำริอันน่าพิศวงให้รื้อปราสาทหินจากเมืองพระนคร (เสียมราฐ)

มาปลูกสร้างขึ้นใหม่ ณ กรุงเทพฯ เพื่อให้ราษฎรได้ชื่นชมความงดงามอัศจรรย์ของศิลปะขอมโบราณ
เพราะที่เมืองพระนครนั้นมีปราสาทมากมายถึง 72 แห่ง

แต่โครงการนี้ต้องยุติลง เมื่อคณะทำงานที่ส่งไปถูกราษฎรกัมพูชาราว 300 คนออกจากป่าเข้าล้อมและทำร้ายอย่างรุนแรง
ถึงขั้นมีขุนนางระดับพระสุพรรณพิศาล พระวัง และบุตรชาย ถูกฆ่าเสียชีวิต รวมทั้งมีผู้บาดเจ็บหลายราย
เหตุการณ์นี้บันทึกไว้ในพระราชพงศาวดารอย่างน่าตกใจ และทำให้พระองค์ต้องทรงระงับพระราชดำริที่จะรื้อปราสาทหินมาสร้างใหม่

อย่างไรก็ตาม พระองค์ยังทรงตั้งพระราชประสงค์ที่จะให้ชาวสยามได้เห็นความวิจิตรของศิลปะขอม จึงโปรดเกล้าฯ ให้ พระยาสามภพพ่าย เดินทางไปถ่ายแบบนครวัด เพื่อนำกลับมาเป็นต้นแบบการก่อสร้างจำลองที่กรุงเทพฯ ใช้เวลาราว 5 เดือนจึงเสร็จสิ้น และนำแบบถวายเมื่อวันที่ 11 มิถุนายน พ.ศ. 2410 แบบแปลนดังกล่าวละเอียดลออมาก แสดงถึงความสามารถชั้นสูงในการบันทึกรายละเอียดสถาปัตยกรรมด้วยวิธีการเขียน ซึ่งในสมัยนั้นยังไม่มีกล้องถ่ายภาพช่วย

ต่อมา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ โปรดให้สร้างนครวัดจำลองขึ้นที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เริ่มก่อสร้างในรัชกาลที่ 4 ใช้ปูนซีเมนต์ทั้งองค์ และแล้วเสร็จในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า

เจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ตรงกับงานพระนครครบ 100 ปี พ.ศ. 2425 ผู้ควบคุมงานคือ หม่อมเจ้าประวิช ชุมสาย พระโอรสในกรมขุนราชสีหวิกรม ข้าราชการกรมช่างศิลาและช่างสิบหมู่

ปัจจุบัน ปราสาทนครวัดจำลอง ยังคงตั้งตระหง่านอยู่ในเขตวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ด้านหลังปราสาทพระเทพบิดร
บนลานพระมณฑปใกล้พระศรีรัตนเจดีย์ และหอมณเฑียรธรรม เป็นอนุสรณ์แห่งพระราชดำริและความเพียรพยายาม ที่สะท้อนสายพระเนตรยาวไกลในการอนุรักษ์ศิลปะขอมให้คนไทยได้ชื่นชมจนทุกวันนี้

ขอบคุณที่มา: ศิลปวัฒนธรรม เมษายน 2552, อ.ชาญวิทย์ เกษตรศิริ / Post Today 9 สิงหาคม 2558

พระราชดำริรื้อปราสาทขอม และการสร้าง “นครวัดจำลอง”