"ลายพระหัตถ์ของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพที่ได้ตอบกับพระยาอนุมานราชธน เกี่ยวกับคำกลอนล้อเจ้านายที่กล่าวถึงสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทาฯ ว่า "พูดจากระจ่าง องค์นันทา"

(จากซ้าย) พระองค์เจ้าสว่างวัฒนาพระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์และ

พระองค์เจ้าอุณากรรณอนันตนรไชย

"กล่าวกันว่าทรงมีพระรูปสมบัติ พระคุณสมบัติ ตลอดจนพระอัธยาศัยสุภาพเรียบร้อยการตรัสเจรจา ไม่ว่าเรื่องใด ก็ล้วนแต่นุ่มนวลน่าฟัง ไม่ทรงมีพระอคติประการใดเลย แต่ขณะเดียวกันพระนางก็ทรงเด็ดขาดในการปกครองข้าราชบริพารฝ่ายในอย่างยากที่จะหาใครเสมอ"ในครั้งที่สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทาฯ เสด็จสวรรคตด้วยเหตุเรือพระประเทียบล่มทำให้นับเป็นความสูญเสียครั้งยิ่งใหญ่ ในระหว่างการจัดงานพระบรมศพ

ว่ากันว่าเมื่อไหร่ที่สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ทรงได้ยินเสียงกลองชนะประโคมพระบรมศพขึ้นคราวใด ก็จะทรงพระกันแสงรำพึงรำพัน จนทรงพระประชวรวาโยไปก็มีช่วงนั้นแทบจะไม่มีใครกล้าเข้าพระพักตร์ได้เลย จนมหาดเล็กต้องเข้านวดพระบาทและเอาน้ำหอมให้ทรงดมเพื่อให้คลายจากอาการพระประชวรวาโย "ภายหลังงานพระบรมศพ ภายในจิตใจของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ก็ยังคงระลึกถึงพระนางเธออยู่เสมอ ๆ

ดังจะเห็นได้จากจดหมายเหตุรายวันสมเด็จพระราชปิตุลาธิบดี เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ที่ได้ทรงบันทึกถึงเหตุการณ์ที่สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงแสดงถึงความรัก ความอาลัย ที่มีต่อสมเด็จพระนางเจ้า สุนันทาฯ ทรงบันทึกไว้ในวันพุธที่ 6 กุมภาพันธ์ 2426 "

เรือพระประเทียบที่ล่ม ปัจจุบันประดิษฐานอยู่ที่วัดกู้

.......เกือบค่ำเสด็จขึ้นไปบนเรือน ทอดพระเนตรเจาะหน้าต่างใหม่ แล้วรับสั่งว่าคิดถึงสมเด็จป้าที่ทรงพระชนม์...." (สมเด็จป้าในที่นี้หมายถึง สมเด็จพระนางเจ้า สุนันทาฯ)และในวันอังคารที่ 9 มีนาคม 2428 ทรงบันทึกว่า"คอยตามเสด็จไปวัดราชบพิธ ทูลหม่อมเสด็จพร้อมด้วยกระบวนข้างใน ประทับสวนสราญรมย์ก่อน ได้เวลาจวนเพลจึงได้เสด็จวัด เลีัยงพระถวายของไทยทานและผ้าตามเคย

แล้วเสด็จไปที่พระเจดีย์สมเด็จป้าทรงวางพวงมาลัยดอกกุหลาบขาว ทูลหม่อมทรงทำเองที่สวน สมเด็จแม่ก็ทรงวางพวงหนึ่ง เรากับน้องชายโตวางด้วยคนละพวง...."

ที่มา บทความสมเด็พระนางเรือร่ม โดย รศ.ดร.กัณฑาทิพย์ สิงหะเนติ นิตยสารเซนส์แอนด์ซีน ฉบับเดือน มี.ค.-เม.ย. 59 / ศิลปินวาดภาพ : จำนันต์ สารารักษ์