หม่อมเจ้าหญิงอุไรวรรณ ทองใหญ่ เจ้านายสตรีผู้ทรงเพียบพร้อม ทั้งพระชาติกำเนิดและการอบรมศึกษา ทรงอยู่ในพระอุปถัมภ์ใกล้ชิดสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ถึงขนาดที่พระองค์ทรงวางพระราชดำริให้หม่อมเจ้าหญิงอุไรวรรณดำรงตำแหน่ง “พระสุณิสา” ในอนาคต และจะทรงให้เสกสมรสกับสมเด็จเจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ พระราชโอรสอันเป็นที่รักยิ่ง

ทว่าชะตาชีวิตหาได้สมพระราชประสงค์ไม่ เพราะเมื่อสมเด็จเจ้าฟ้าจักรพงษ์ฯ เสด็จนิวัตจากยุโรป มิได้เสด็จกลับพระองค์เดียว หากเคียงข้างมากับหม่อมชาวรัสเซีย นามว่า คัทริน เดสนิตสกี ความหวังที่พระบรมราชินีนาถทรงฝากไว้กับหม่อมเจ้าหญิงอุไรวรรณ จึงสิ้นสุดลงเพียงเท่านั้น

เรื่องนี้สะท้อนให้เห็นว่า “การหมั้นหมายคู่ครองในราชสำนัก” แม้จะทรงจัดเตรียมโดยพระมารดาอย่างพิถีพิถัน บางครั้งกลับไม่บรรลุพระประสงค์ หากพระราชโอรสทรงมีพระทัยเอนเอียงต่อสตรีอื่น ที่มิใช่ผู้ที่ถูกกำหนดหมายไว้

หม่อมเจ้าหญิงอุไรวรรณฯ เป็นพระธิดาองค์โตของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ผู้ทรงเป็นต้นราชสกุลทองใหญ่ กับหม่อมจันทร์ ธิดาหลวงพรหมศักดิ์ (ภู่) ประสูติเมื่อวันอาทิตย์ที่

25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2431

ครั้งเยาว์วัย ได้ตามเสด็จพระบิดาไปพำนักยังเมืองอุดรธานี ขณะนั้นกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคมได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ ให้ไปปราบกบฏและตั้งบ้านเมืองให้อยู่ในความสงบเรียบร้อย ต่อมาจังหวัดอุดรธานีจึงมี “ค่ายประจักษ์ศิลปาคม” และอนุสาวรีย์เป็นอนุสรณ์เฉลิมพระเกียรติสืบมา

ภายหลังได้เสด็จกลับกรุงเทพฯ เข้ารับราชการในพระราชสำนักสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ และทรงพระกรุณาโปรดให้ศึกษา ณ โรงเรียนราชินี ในยุคที่หม่อมเจ้าหญิงพิจิตรจิราภาเป็นอาจารย์ใหญ่ ครั้นสำเร็จการศึกษาแล้วก็ทรงปฏิบัติราชการฝ่ายในสนองพระเดชพระคุณอยู่ในพระบรมมหาราชวังเรื่อยมา จนสมเด็จพระบรมราชินีนาถเสด็จสวรรคต

หลังออกจากวัง ม.จ.อุไรวรรณ ทรงดำรงพระชนมชีพอย่างเรียบง่าย สมถะ แต่เปี่ยมด้วยเมตตา โปรดให้ทุนแก่ผู้ยากไร้ สนับสนุนการอุปสมบทพระภิกษุสามเณร และเป็นโยมอุปัฏฐากพระสงฆ์มิได้ขาด

จนถึง พ.ศ. 2519 ทรงประชวรด้วยโรคโลหิตไปเลี้ยงสมองไม่พอ แม้จะเข้ารักษาที่โรงพยาบาลเวชศาสตร์เขตร้อน แต่ด้วยพระชราภาพ พระอาการก็มิอาจทุเลาได้ และเสด็จถึงชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 10 เมษายน พ.ศ. 2520 สิริพระชนมายุ 89 ปี ด้วยพระอาการสงบสมพระเกียรติ

เรื่องราวของหม่อมเจ้าหญิงอุไรวรรณ ทองใหญ่ จึงเป็นทั้งภาพสะท้อนความผันผวนแห่ง “รักในวัง” และแบบอย่างเจ้านายสตรีผู้ดำรงพระองค์อย่างงามสง่า แม้มิได้สมดั่งชะตากำหนด แต่พระนามของพระองค์ยังคงจารึกอยู่ในประวัติศาสตร์แห่งราชสกุลทองใหญ่สืบไป

ม.จ.อุไรวรรณ ทองใหญ่ เจ้าหญิงผู้ถูกหมั้นหมาย แต่ชะตารักไม่เป็นดั่งฝัน