ในอดีต “ทรงผมของเด็ก” มิได้เป็นเพียงเรื่องของความงามหรือแฟชั่น หากแต่เป็นส่วนหนึ่งของขนบธรรมเนียมที่สะท้อนความเชื่อทางจิตวิญญาณของคนไทยมาแต่โบราณ

ชาวไทยเชื่อว่า “ขวัญ” คือพลังชีวิตที่อาศัยอยู่บนกระหม่อม หากขวัญตกหรือหลุด เด็กจะเจ็บป่วย ไม่สบาย หรือมีเคราะห์ จึงนิยมโกนผมรอบศีรษะให้เกลี้ยง เหลือไว้เฉพาะบริเวณกลางกระหม่อม เพื่อให้ผมปอยนั้นปกป้องขวัญของเด็กไว้ไม่ให้ได้รับอันตราย

อีกทั้งเมืองไทยเป็นเมืองร้อน การไว้ผมยาวทั้งศีรษะทำให้รำคาญและดูแลยาก จึงเกิดประเพณีการ “ไว้จุก” หรือ “ไว้แกละ” ขึ้น ซึ่งผสมผสานทั้งความสะดวกและความเชื่อในเวลาเดียวกัน

ในสังคมไทยโบราณ เด็กแต่ละคนจะไว้ผมต่างทรงกันไป ขึ้นอยู่กับวัย เพศ ฐานะ และความเชื่อของครอบครัว โดยทรงที่พบมากมีอยู่ ๔ แบบ คือ

๑. ทรง “ผมแกละ”

พ่อแม่จะโกนผมลูกออก เหลือไว้เป็นกระจุกเรียกว่า “แกละ” ซึ่งอาจมี ๒ แกละ ๓ แกละ หรือ ๔ แกละก็ได้ ไม่มีข้อบังคับแน่นอน เด็กบางคนจะห้อยลูกปัดหรือผูกริบบิ้นเล็ก ๆ ตกแต่งปลายแกละให้ดูน่ารัก ถือเป็นทรงผมของเด็กเล็กก่อนวัยเรียน

๒. ทรง “ผมจุก”

นิยมในหมู่เด็กมีฐานะดี เพราะมวยผมที่มัดขึ้นบนกระหม่อมสามารถประดับปิ่นทอง ปิ่นเงิน หรือคล้องพวงมาลัยได้ เป็นทรงที่แสดงถึงความเรียบร้อยและความอ่อนช้อย หากเป็นครอบครัวธรรมดา ก็จะใช้ผ้าหรือเชือกถักเปียแทนเครื่องประดับ

๓. ทรง “ผมโก๊ะ”

เป็นการโกนผมรอบศีรษะให้เกลี้ยง เหลือไว้เพียงกระจุกเดียวตรงขวัญกลางหัว เชื่อกันว่าช่วยปกป้องขวัญไม่ให้ตก เป็นทรงที่มักเห็นในเด็กชาย

๔. ทรง “ผมเปีย”

มักเป็นช่วงต่อจากการไว้แกละหรือโก๊ะ เมื่อผมยาวขึ้น พ่อแม่จะถักให้เป็นหางเปียยาว ปล่อยให้แกว่งไกวตามการเคลื่อนไหวของเด็ก โดยไม่มวยขึ้นเหมือนผมจุก

เมื่อเด็กมีอายุประมาณ ๑๑–๑๓ ปี จะมีพิธี “โกนจุก” ซึ่งถือเป็นพิธีสำคัญในชีวิต เปรียบเหมือนการผ่านพ้นวัยเยาว์สู่ความเป็นหนุ่มสาว

พิธีนี้มักจัดอย่างเอิกเกริก มีการทำบุญเลี้ยงพระ จุดเทียนชัย และเชิญผู้ใหญ่ที่เคารพมาร่วมโกนจุกเป็นสิริมงคล ถือเป็นการให้พรให้ชีวิตเจริญรุ่งเรือง

ในหมู่เจ้านาย พระราชกุมารและพระราชกุมารีสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นจนถึงรัชกาลที่ ๖ ต่างนิยมไว้ผมจุกตามโบราณราชประเพณี

บันทึกในหนังสือ “หอมติดกระดาน” โดย ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย (มติชน, ๒๕๕๓) ได้เล่าถึงความทรงจำของ หม่อมเจ้าจงจิตรถนอม ดิศกุล ซึ่งทรงพร่ำบ่นถึง “ความลำบากของการไว้ผมจุก” ว่า

“...ข้าพเจ้าไว้ผมจุก พี่เลี้ยงต้องหมั่นเกล้าจุกกันไรและโกนผมอยู่เสมอ ทุกครั้งที่เสริมสวย ข้าพเจ้ารู้สึกเหมือนถูกทำโทษ เพราะต้องนั่งนิ่ง ๆ ให้พี่เลี้ยงหนีบศีรษะไว้กับหว่างเข่า มือก็รวบจุกดึงรูดด้วยขี้ผึ้ง น้ำมัน ปั้นให้แน่นจนแข็ง แล้วปักปิ่น เมื่อเกล้าเสร็จแล้วเจ็บจนเหมือนหนังศีรษะจะหลุด...”

คำบันทึกนี้สะท้อนให้เห็นว่า “ความงาม” ในราชสำนักก็ต้องแลกมาด้วย “ความอดทน” และเป็นภาพสะท้อนของระเบียบแบบแผนที่ปลูกฝังกันมาตั้งแต่เยาว์วัย

เมื่อกาลเวลาผ่านไป ประเพณีไว้ผมจุกเริ่มเสื่อมความนิยมหลังยุคปฏิรูปสมัยรัชกาลที่ ๕–๖ ซึ่งมีการตัดผมแบบตะวันตกเข้ามาแทน แต่ร่องรอยของวัฒนธรรมนี้ยังปรากฏในจิตรกรรมฝาผนัง ภาพถ่ายเก่า และคำบอกเล่าของคนรุ่นก่อน เป็นอนุสรณ์แห่ง “วัยเยาว์แบบไทย” ที่เต็มไปด้วยความเชื่อ ความอบอุ่น และสายสัมพันธ์ระหว่างพ่อแม่ลูกในอดีตกาล

วัฒนธรรมการไว้ผมของเด็กไทยโบราณ จากความเชื่อ สู่พิธีกรรมแห่งการเติบโต