หลายคนอาจเคยเห็นพระบรมฉายาลักษณ์นี้ผ่านตาไม่มากก็น้อย
แต่เคยรู้หรือไม่ว่าทุกรายละเอียดในฉลองพระองค์และเครื่องทรง

ล้วนมีความหมายทางประวัติศาสตร์ ว่าภาพนี้ไม่ใช่เพียงพระบรมฉายาลักษณ์ของพระมหากษัตริย์
แต่เป็นสัญลักษณ์ของวันที่สยามตัดสินใจก้าวขึ้นสู่เวทีการเมืองโลก และประกาศจุดยืนของชาติ ท่ามกลางมหาสงครามครั้งใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์มนุษยชาติ

เมื่อกล่าวถึง พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6
หลายคนมักนึกถึงพระมหากษัตริย์ผู้ทรงก่อตั้งลูกเสือไทย ทรงพระราชนิพนธ์วรรณกรรมจำนวนมาก

หรือทรงปลูกฝังแนวคิดเรื่อง "ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์" ให้หยั่งรากในสังคมไทย

แต่ในอีกบทบาทหนึ่งของพระองค์นั้น พระองค์ยังทรงเป็นพระมหากษัตริย์ที่ต้องตัดสิน
พระราชหฤทัยในสถานการณ์ระหว่างประเทศอันละเอียดอ่อนที่สุดครั้งหนึ่ง

เมื่อสงครามโลกครั้งที่ 1 ซึ่งปะทุขึ้นใน พ.ศ. 2457 ได้ลุกลามไปทั่วยุโรป
และดึงมหาอำนาจแทบทุกประเทศเข้าสู่สมรภูมิ

ตลอดระยะเวลาสามปีแรก สยามยังคงวางตัวเป็นกลาง แม้จะมีแรงกดดันจากหลายฝ่าย
เพราะการตัดสินใจพลาดเพียงนิดเดียวนั้นอาจจะส่งผลต่อประเทศเราได้

อย่างไรก็ตาม เมื่อสถานการณ์เริ่มชัดเจนว่าฝ่ายสัมพันธมิตรมีแนวโน้มจะเป็นผู้ได้รับชัยชนะ
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพิจารณาอย่างรอบคอบว่า

นี่คือโอกาสสำคัญที่สยามจะประกาศบทบาทของตนในเวทีโลก และใช้ผลของสงครามเป็นช่องทางเรียกร้องการแก้ไขสนธิสัญญาที่ไม่เป็นธรรม ซึ่งชาติตะวันตกเคยบังคับให้สยามยอมรับมาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 19

วันอาทิตย์ที่ 22 กรกฎาคม พุทธศักราช 2460 พระองค์จึงทรงประกาศสงครามต่อ จักรวรรดิเยอรมัน และ จักรวรรดิออสเตรีย–ฮังการี นับเป็นครั้งแรกที่สยามเข้าร่วมสงครามในฐานะประเทศคู่สงครามอย่างเป็นทางการ

และพระบรมฉายาลักษณ์ที่ปรากฏอยู่ในภาพนี้
เชื่อกันว่าเป็นภาพที่ทรงฉายในช่วงเวลาแห่งการประกาศสงครามดังกล่าว

แต่สิ่งที่น่าสนใจคือ เครื่องทรงทุกชิ้นของพระองค์ล้วนมีความหมายพระองค์ทรงเครื่อง มหาพิชัยยุทธ
อันเป็นเครื่องทรงโบราณสำหรับพระมหากษัตริย์ในฐานะจอมทัพ ทรงเฉวียง พระมหาสังวาลนพรัตนราชวราภรณ์ อันเป็นเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดของราชอาณาจักร

พระหัตถ์ซ้ายทรงพระแสงดาบคาบค่าย ซึ่งเป็นหนึ่งในพระแสงศัสตราวุธสำคัญแห่งพระราชอิสริยยศ
ส่วนพระหัตถ์ขวาทรง ยอดชัยพฤกษ์ อันเป็นสัญลักษณ์แห่งชัยชนะ ความมั่นคง และพระราชอำนาจ
ของพระมหากษัตริย์ไทยมาตั้งแต่โบราณ

รายละเอียดที่หลายคนอาจมองมักข้าม คือ ใบมะตูมที่ทรงทัดไว้เหนือพระกรรณซ้าย

ธรรมเนียมการทัดใบมะตูมมีมาแต่โบราณ ถือเป็นเครื่องหมายแห่งความเป็นสิริมงคล ความกล้าหาญ และชัยชนะของนักรบก่อนออกศึก ความเชื่อนี้มักผูกพันกับคติพราหมณ์–ฮินดู
ซึ่งถือว่าต้นมะตูมเป็นไม้มงคลเกี่ยวเนื่องกับพระศิวะ จึงนิยมใช้ประกอบพระราชพิธีและพิธีทางทหาร

และการทรงทัดใบมะตูมในวันประกาศสงคราม จึงมิใช่เพียงการประดับพระองค์ หากยังเป็นการแสดงพระองค์
ในฐานะ จอมทัพของชาติ ผู้ทรงพร้อมนำแผ่นดินเข้าสู่ภารกิจสำคัญในหน้าประวัติศาสตร์

หลังการประกาศสงคราม สยามได้ส่ง กองอาสาสมัครทหารบกและทหารอากาศ จำนวนกว่า ๑,๒๐๐ นาย เดินทางไปยังประเทศฝรั่งเศสใน พ.ศ. ๒๔๖๑ แม้จะเดินทางถึงแนวรบในช่วงปลายสงคราม แต่กองทหารสยามก็ได้ปฏิบัติหน้าที่ทั้งด้านการบิน การขนส่ง และการสนับสนุนทางทหาร
ก่อนเข้าร่วมสวนสนามแห่งชัยชนะในกรุงปารีสหลังสงครามยุติ

ผลสำคัญยิ่งกว่าชัยชนะทางทหาร คือ สยามได้รับการยอมรับให้เป็นหนึ่งในประเทศผู้ชนะสงคราม
และได้รับเชิญเข้าร่วมการประชุมสันติภาพที่แวร์ซายส์ใน พ.ศ. ๒๔๖๒

จากเวทีนั้น สยามสามารถเจรจาแก้ไขสนธิสัญญาที่เสียเปรียบกับหลายประเทศตะวันตกได้ในเวลาต่อมา
โดยเฉพาะการทยอยยกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขต
ซึ่งถือเป็นก้าวสำคัญในการฟื้นฟูอธิปไตยของชาติให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น

เมื่อมองย้อนกลับมา พระบรมฉายาลักษณ์องค์นี้จึงมิใช่เพียงภาพบุคคลในอดีต หากเป็นภาพของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงใช้ทั้งพระปรีชาญาณทางการทูต

และพระราชวิสัยทัศน์ นำประเทศเล็กในเอเชียให้ก้าวเข้าสู่เวทีการเมืองระหว่างประเทศอย่างสง่างาม

และบางที รายละเอียดเล็ก ๆ อย่าง ใบมะตูมที่ทัดอยู่เหนือพระกรรณ ก็อาจเป็นสัญลักษณ์ที่เตือนใจเราว่า ในทุกครั้งที่บ้านเมืองต้องเผชิญการตัดสินใจครั้งใหญ่ ความกล้าหาญเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากต้องมาพร้อมกับวิสัยทัศน์ ความรอบคอบ และการมองไกลถึงผลประโยชน์ของชาติในวันข้างหน้าด้วย

ภาพ: พระบรมฉายาลักษณ์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องมหาพิชัยยุทธ เนื่องในวาระการประกาศสงครามต่อจักรวรรดิเยอรมันและจักรวรรดิออสเตรีย–ฮังการี เมื่อวันที่ ๒๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๖๐

อ้างอิง: สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กรมศิลปากร, เอกสารการเข้าร่วมสงครามโลกครั้งที่ ๑ ของสยาม และงานศึกษาประวัติศาสตร์การทูตไทยในรัชกาลที่ ๖
เรื่อง: รักสยามแต่ปางก่อน
เขียน: โอลาฟ

วันที่สยามประกาศสงครามโลก: 22 กรกฎาคม 2460