ในม่านหมอกแห่งกาลเวลา ยังคงปรากฏชื่อของ เจ้าจอมมารดากลิ่น หรือ เจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่น ผู้หญิงผู้ก้าวเข้าสู่พระบรมมหาราชวังท่ามกลางชะตาและโชคชะตาของตระกูลคชเสนี เชื้อสายมอญเก่าแก่ที่อพยพเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร และได้สืบทอดเกียรติยศรับราชการสืบมา

นางเป็นธิดาของ พระยาดำรงราชพลขันธ์ (จุ้ย คชเสนี) เจ้าเมืองนครเขื่อนขันธ์ ผู้สืบสายโลหิตจาก เจ้าพระยามหาโยธา (เจ่ง คชเสนี) อดีตเจ้าเมืองเตรินผู้ลี้ภัยจากการกดขี่ของพม่า จึงอาจกล่าวได้ว่าความเป็น “ลูกเจ้าเมือง” ได้แฝงอยู่ในสายโลหิตของนางแต่กำเนิด

เมื่อพระยาดำรงราชพลขันธ์นำบุตรีถวายตัวเข้ารับราชการฝ่ายใน กลิ่น หรือซ่อนกลิ่น ก็ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นเจ้าจอมในรัชกาลที่ ๔ และต่อมาได้เป็นเจ้าจอมมารดาของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ ต้นราชสกุล “กฤดากร ณ อยุธยา”

แม้จะไม่ปรากฏว่าเป็นที่โปรดปรานนักในพระราชหฤทัย หากแต่ชื่อของนางกลับถูกกล่าวขานในบันทึกของ แหม่มแอนนา ลีโอโนเวนส์ ว่า เจ้าจอมมารดากลิ่นเป็นศิษย์ผู้ขยันหมั่นเพียรที่สุดในชั้นเรียนภาษาอังกฤษ มิได้บกพร่องแม้วันเดียว ตรงกันข้ามกับบรรดาสตรีฝ่ายในอื่น ๆ และด้วยความวิริยะอุตสาหะ นางสามารถอ่านและแปล “Uncle Tom’s Cabin” ได้จนคล่องแคล่ว ถึงกับกล่าวถึงตัวละครในเรื่องดุจญาติมิตรใกล้ชิด

อาจเป็นเพราะอิทธิพลจากนวนิยายเรื่องนี้ ทำให้ราว พ.ศ. ๒๔๑๐ เจ้าจอมมารดากลิ่นได้ปลดปล่อยทาสของตนให้เป็นไท และยังให้เงินเดือน เสื้อผ้า อาหารแก่ผู้ที่สมัครใจอยู่รับใช้อีกด้วย ถือเป็นความคิดที่ก้าวล้ำยุคไปไกลกว่ากาลเวลา

อย่างไรก็ดี เส้นทางชีวิตในวังหลวงก็มิได้ราบรื่นเสมอไป ครั้งหนึ่งนางเคยต้องรับโทษด้วยข้อหาก้าวล่วงพระราชอำนาจ เมื่อทูลให้พระเจ้าลูกเธอถวายฎีกาขอแต่งตั้งญาติของตนเป็นเจ้าเมืองนครเขื่อนขันธ์ แต่พระเจ้าอยู่หัวได้ทรงตัดสินพระทัยไปก่อนแล้ว โทษจำขังครั้งนั้นกลับถูกบรรเทาเพราะคำกราบทูลของ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ และบันทึกไว้ในพระราชหัตถเลขาที่รัชกาลที่ ๔ ทรงมีถึงนางแอนนา ว่าทรงพระราชทานอภัยโทษแก่ “คุณกลิ่น ศิษย์ของเธอ”

ในวังกรมพระนเรศวรฤทธิ์ นางยังคงรักษาอัตลักษณ์แห่งมอญไว้อย่างมั่นคง ใช้ภาษา กินอาหาร และถ่ายทอดธรรมเนียม เช่น ข้าวแช่ ที่แพร่ไปทั้งเพชรบุรีและราชสำนัก ขณะเดียวกัน นางก็เป็นที่จดจำในความเมตตา สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเคยเล่า เมื่อมารดาของท่านถึงแก่อสัญกรรม เจ้าจอมมารดากลิ่นกล่าวถ้อยคำจับใจว่า

“เสด็จต้องเป็นกำพร้า ฉันจะรับเป็นแม่แทนแม่ชุ่มจะโปรดหรือไม่”

นับแต่นั้นมา ทั้งสองต่างถือกันดุจแม่กับลูกอย่างแท้จริง

เจ้าจอมมารดากลิ่น ถึงแก่อสัญกรรม เมื่อวันที่ ๑๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๘ สิริอายุ ๙๑ ปี พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดเทพศิรินทราวาสใน พ.ศ. ๒๔๖๙

แม้กาลเวลาจะผันผ่าน แต่ชื่อของนางยังคงอยู่ในบันทึก ประวัติศาสตร์ และความทรงจำของผู้สืบเชื้อสายสกุล “กฤดากร” และ “คชเสนี” ตราบเท่าทุกวันนี้ เรื่องราวของสตรีผู้เป็นทั้งสนมในรั้วในวัง ศิษย์ผู้ใฝ่เรียนรู้ และ “แม่” ผู้เปี่ยมเมตตาในหัวใจมนุษย์.

สตรีมอญในวังสยาม “เจ้าจอมมารดากลิ่น” นักปฏิรูปในวังหลวง