เมื่อพูดถึงการที่แพทย์ชาวอังกฤษได้เปิดประตูสู่โลกส่วนพระองค์ของพระราชินีผู้ยิ่งใหญ่แห่งสยาม

หากจะกล่าวถึงสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
พระนามของพระองค์ย่อมปรากฏอยู่ในหน้าประวัติศาสตร์ไทยในฐานะพระอัครมเหสีคู่
พระบารมีแห่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และทรงเป็นพระราชมารดาของพระมหากษัตริย์ถึง ๒ พระองค์ คือพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
.

แต่เรื่องราวที่ผู้คนส่วนใหญ่คุ้นเคย มักจะเป็นพระราชกรณียกิจและบทบาททางประวัติศาสตร์อันยิ่งใหญ่
ขณะที่ชีวิตส่วนพระองค์เบื้องหลังม่านพระวิสูตรนั้น กลับมีผู้บันทึกไว้ไม่มาก

หนึ่งในผู้ที่ได้เห็นภาพเหล่านั้นอย่างใกล้ชิด คือ “หมอสมิธ” หรือ นายแพทย์มัลคอล์ม สมิธ
แพทย์ชาวอังกฤษผู้ถวายงานในราชสำนักสยามอยู่หลายปี และต่อมาได้เรียบเรียงความทรงจำของตนเป็นหนังสือชื่อ
A Physician at the Court of Siam
ซึ่งภายหลังกรมศิลปากรแปลเป็นภาษาไทยในชื่อ ราชสำนักสยามในทรรศนะของหมอสมิธ
.

หนังสือเล่มนี้หาใช่แต่บันทึกของผู้มาเยือนไม่ หากแต่เป็นเสมือนหน้าต่างบานเล็กที่เปิดให้เห็นโลกภายในพระราชวังพญาไท โลกที่แม้แต่คนไทยร่วมสมัยจำนวนมากก็ไม่เคยมีโอกาสได้สัมผัส

ภายหลังพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตเมื่อ พ.ศ. 2453 สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถเสด็จออกจากพระบรมมหาราชวัง มาประทับ ณ พระราชวังพญาไท ซึ่งในขณะนั้นยังเป็นพระราชวังใหม่ท่ามกลางทุ่งนาและสวนผลไม้นอกพระนคร
.

ที่นั่นกลายเป็นราชสำนักขนาดย่อมของพระองค์

แม้รัชกาลจะเปลี่ยนผ่านจากยุคแห่งพระปิยมหาราชสู่ยุคใหม่ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
แต่ภายในเขตพระราชฐานของสมเด็จพระพันปีหลวงนั้น หลายสิ่งยังคงดำเนินไปในแบบเดิม

กิริยามารยาทแบบราชสำนักเก่า

ระเบียบการถวายงานอันเคร่งครัด

และความอ่อนน้อมของข้าราชบริพาร

ยังคงได้รับการรักษาไว้ราวกับกาลเวลาเดินช้ากว่าภายนอก
.

หมอสมิธบันทึกไว้ว่า ภายในราชสำนักเล็ก ๆ ของพระองค์นั้น ทุกอย่างยังคงดำเนินไปเช่นเดียวกับในอดีต
ราวกับโลกอีกใบที่ดื้อดึงต่อการไล่ตามสมัยใหม่

พระราชินีผู้ตื่นเมื่อค่ำ และบรรทมเมื่อฟ้าสาง

เรื่องหนึ่งที่ทำให้หมอสมิธประหลาดใจอย่างยิ่ง คือพระราชจริยวัตรประจำวันของสมเด็จพระพันปีหลวง

พระองค์มิได้ทรงดำเนินพระชนมชีพเช่นคนทั่วไป

ขณะที่ผู้คนทั้งพระนครกำลังเริ่มต้นวันใหม่ พระองค์กลับเสด็จเข้าที่บรรทม

และเมื่อแสงอาทิตย์ลาลับขอบฟ้า พระองค์จึงทรงตื่นขึ้นมาเริ่มพระราชภารกิจ

โดยทั่วไปจะทรงตื่นราวหกโมงเย็นถึงสองทุ่ม จากนั้นจึงทรงสรงน้ำ เสวยพระกระยาหาร รับผู้เข้าเฝ้า รับฟังข่าวสารบ้านเมือง และทรงงานต่าง ๆ ต่อเนื่องไปจนถึงรุ่งเช้า
.

หมอสมิธเคยกราบทูลว่า
"การใช้ชีวิตเช่นนี้ไม่เป็นผลดีต่อพระพลานามัย"

แต่พระองค์กลับมีพระราชดำรัสตอบอย่างเรียบง่ายว่า

“พระมารดาและพระอัยกีของฉันก็ทำเช่นนี้”

เพียงเท่านั้นก็เป็นอันจบการสนทนา

เพราะไม่มีผู้ใดสามารถเปลี่ยนแปลงพระอุปนิสัยที่ทรงปฏิบัติมาตั้งแต่เยาว์วัยได้
.

สำรับเสวยก็เรียบง่ายกว่าที่คนทั่วไปคิด

ผู้คนมักจินตนาการว่าเครื่องเสวยของพระมหากษัตริย์และพระราชินีย่อมต้องเต็มไปด้วยอาหารหรูหราอลังการ

แต่ความจริงที่หมอสมิธพบกลับตรงกันข้าม

พระกระยาหารโปรดของสมเด็จพระพันปีหลวงมีตั้งแต่ข้าวต้มปลา ข้าวสวยกับแกงต่าง ๆ ไปจนถึงเนื้อทอดธรรมดา ๆ

และยังมีของโปรดอีกสองอย่างที่ทำให้แพทย์ชาวอังกฤษถึงกับตกตะลึง

นั่นคือ “ด้วงมะพร้าวทอด” และ “มิ้ม” หรือรวงผึ้งอ่อน

หมอสมิธเล่าว่า เขาเคยถูกชักชวนให้ลองชิมมาแล้ว แต่ไม่อาจเข้าใจได้เลยว่าเหตุใดจึงเป็นอาหารที่โปรดปรานนัก

อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้สอดคล้องกับบันทึกของ ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช ซึ่งเคยกล่าวไว้ว่า เครื่องต้นเจ้านายไทยแท้จริงแล้วไม่ได้หรูหราฟุ่มเฟือย หากแต่เน้นความประณีตในการปรุงมากกว่า และหลายเมนูก็เป็นอาหารแบบเดียวกับที่ชาวบ้าน
รับประทานกัน เพียงแต่ทำอย่างพิถีพิถันกว่า
.

ในช่วงปลายพระชนมชีพ สมเด็จพระพันปีหลวงทรงประชวรอยู่เสมอ

พระองค์จึงทรงปฏิบัติพระราชภารกิจส่วนใหญ่บนพระแท่นบรรทม

หมอสมิธเล่าว่า ห้องพระบรรทมมิได้ใหญ่โตโอ่อ่าอย่างที่คนภายนอกจินตนาการ

ห้องขนาดเพียงไม่กี่สิบฟุต มีพระวิสูตรกั้นกลาง พระแท่นบรรทมอยู่ภายใน
ส่วนเจ้านายและข้าราชบริพารที่เข้าเฝ้าจะนั่งอยู่ภายนอก

แต่ห้องเล็ก ๆ นี้กลับเป็นศูนย์กลางของการตัดสินใจและการสนทนาสำคัญมากมาย

เพราะในแต่ละคืน จะมีพระราชโอรส พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการ
และผู้เข้าเฝ้าจำนวนมากผลัดเปลี่ยนกันเข้ามารายงานข่าวและขอคำปรึกษา

ผู้หญิงผู้รู้เรื่องโลกกว้างยิ่งกว่าแพทย์ชาวอังกฤษ

สิ่งที่สร้างความประทับใจแก่หมอสมิธมากที่สุด มิใช่อิสริยยศหรือพระราชอำนาจ

แต่เป็นพระสติปัญญา

เขาบันทึกไว้ว่า
สมเด็จพระพันปีหลวงทรงติดตามข่าวสารบ้านเมืองอยู่เสมอ และทรงสนพระทัยความเคลื่อนไหวของโลกภายนอกอย่างยิ่ง

โดยเฉพาะเรื่องราชวงศ์ยุโรป

หมอสมิธถึงกับยอมรับว่า พระองค์ทรงรู้ลำดับเครือญาติของราชวงศ์ยุโรปต่าง ๆ ดีกว่าเขาเสียอีก

ในการสนทนา พระองค์มักสอดแทรกคำศัพท์ภาษาอังกฤษด้านการเมืองและการทูตไว้เป็นระยะ และสามารถแลกเปลี่ยนความคิดเห็นในประเด็นระดับนานาชาติได้อย่างลึกซึ้ง
.

แม้มิได้ตรัสภาษาอังกฤษโดยตรง แต่พระองค์กลับเข้าใจโลกตะวันตกอย่างน่าทึ่ง

นี่คือภาพของสตรีสยามผู้ได้รับการศึกษาในราชสำนักสมัยรัชกาลที่ ๔
และเติบโตมาในยุคแห่งการปฏิรูปประเทศของรัชกาลที่ ๕

ความเงียบสงบของ “พระราชวังเจ้าหญิงนิทรา”

เมื่อยิ่งดึกมากขึ้น พระราชวังพญาไทก็ยิ่งเงียบ

เพราะทุกคนต้องดำเนินชีวิตตามจังหวะเวลาของสมเด็จพระพันปีหลวง

ในขณะที่คนทั้งเมืองกำลังหลับใหล พระองค์กลับทรงงาน

และเมื่อผู้คนเริ่มตื่นขึ้นมา พระองค์จึงเสด็จเข้าที่บรรทม

หมอสมิธเปรียบเทียบบรรยากาศนั้นไว้อย่างงดงามว่า

“พระราชวังแห่งนี้ดูเงียบสงบวังเวง ราวกับพระราชวังของเจ้าหญิงนิทราในนิทาน”

ถ้อยคำสั้น ๆ เพียงประโยคเดียว กลับทำให้เราเห็นภาพราชสำนักเก่าที่กำลังค่อย ๆ เลือนหายไปพร้อมกับกาลเวลา

เมื่ออ่านบันทึกของหมอสมิธจบลง สิ่งที่ปรากฏเด่นชัดที่สุดมิใช่ภาพของพระราชินีผู้ทรงอำนาจ หากแต่เป็นภาพของสตรีผู้เปี่ยมด้วยสติปัญญา ความเมตตา และความเป็นตัวของตัวเองอย่างยิ่ง

พระองค์ทรงรักษาขนบเดิมไว้ท่ามกลางโลกที่กำลังเปลี่ยนแปลง

ทรงสนพระทัยบ้านเมืองแต่ไม่แทรกแซงการเมือง

ทรงรักการสนทนาและการเรียนรู้

ทรงเอื้อเฟื้อแก่ผู้ใต้บังคับบัญชา

และทรงเป็นศูนย์รวมใจของพระราชโอรส พระราชธิดา และข้าราชบริพารจนวาระสุดท้ายแห่งพระชนมชีพ

บางทีนี่อาจเป็นเหตุผลที่ทำให้หมอสมิธ ผู้ซึ่งได้พบเจอเจ้านายและบุคคลสำคัญมามากมายในชีวิต เลือกจารึกพระนามของสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ไว้ด้วยความเคารพอย่างยิ่ง

เพราะในสายตาของแพทย์ชาวอังกฤษผู้นั้น พระองค์มิได้เป็นเพียง “พระราชินีแห่งสยาม”

แต่ทรงเป็นสตรีผู้มีพระสติปัญญาเฉียบแหลม รู้เท่าทันโลก และทรงมีพระบุคลิกอันยากจะลืมเลือน ผู้เป็นดั่งสะพานเชื่อมระหว่างราชสำนักสยามยุคเก่ากับโลกสมัยใหม่อย่างแท้จริง
.
เรื่อง : รักสยามแต่ปางก่อน
เรียบเรียง : โอลาฟ

สมเด็จพระพันปีหลวง ในสายตาของหมอสมิธ