หนังสืองานศพ
มรดกทางปัญญาที่ส่งต่อจากชีวิตหนึ่ง สู่อีกชีวิตหนึ่ง

(ภาพประกอบ ปกหนังสือบันทึกพระธรรมเทศนาหน้าพระศพ พระวิมาดาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์
กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา

ออกแบบปกโดย สมเด็จครู เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์)

ในหนังสือ สาส์นสมเด็จ ได้กล่าวถึงเรื่อง “งานภาษาและหนังสือ”
ไว้อย่างน่าสนใจ โดยเฉพาะประเด็นการสืบทอดองค์ความรู้ผ่านธรรมเนียมการจัดทำ
หนังสืองานศพ ซึ่งมิใช่เพียงของที่ระลึก หากแต่เป็นคลังปัญญาที่สังคมไทยสั่งสมไว้ยาวนาน

ธรรมเนียมการพิมพ์หนังสือแจกในงานศพ คาดว่าเริ่มปรากฏชัดในราวสมัย
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยการคัดเลือกเนื้อหามักเกี่ยวข้องกับตระกูล
หน้าที่การงาน หรือความสนใจของผู้วายชนม์ อันสะท้อนตัวตนและคุณค่าของชีวิตนั้นอย่างแนบเนียน

เหตุการณ์สำคัญที่ถือเป็นจุดตั้งต้นของธรรมเนียมนี้
คือการที่รัชกาลที่ ๕ โปรดเกล้าฯ ให้จัดพิมพ์หนังสือเป็นที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงพระศพ
พระนางเจ้าสุนันทา กุมารีรัตน์
โดยมอบหมายให้ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ
ทรงเรียบเรียง นับเป็นแบบอย่างที่ต่อมาขยายวงกว้างไปสู่พระบรมวงศานุวงศ์และขุนนางชั้นสูง
ซึ่งเป็นชนชั้นที่เห็นคุณค่าของความรู้ นิยมนำงานนิพนธ์ วรรณคดี ตำรา
และบทสวดมนต์ มาจัดพิมพ์แจกในงานพระราชพิธี
.

ครั้นถึงสมัย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
ธรรมเนียมการจัดทำหนังสืออนุสรณ์งานศพยิ่งแพร่หลายขึ้นอย่างชัดเจน
ด้วยพระราชดำริและการสนับสนุนของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ
ที่ทรงเห็นว่าประชาชนทั่วไปก็ควรใช้หนังสือเป็นสื่อแห่งการรำลึกคุณงามความดี
ไม่จำกัดอยู่เพียงชนชั้นนำ

หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง
เนื้อหาของหนังสืองานศพยิ่งมีความหลากหลาย
ตั้งแต่ประวัติศาสตร์ ตำราเรียน ศาสนา กฎหมาย วรรณกรรม
ไปจนถึงเรื่องเบ็ดเตล็ดในชีวิตประจำวัน
หนังสือเหล่านี้จึงมิได้ทำหน้าที่เพียง “ไว้อาลัย”
แต่ยังเป็นแหล่งความรู้ที่มีชีวิต อ่านสนุก
และเปิดโลกทัศน์ในแบบที่ตำราเรียนทั่วไปให้ไม่ได้
.

นักประวัติศาสตร์อย่าง ศรีศักร วัลลิโภดม
เคยให้ความเห็นไว้อย่างลึกซึ้งว่า หนังสืออนุสรณ์งานศพคือสิ่งที่สะท้อนฐานะ ตัวตน ค่านิยม
และโลกทัศน์ของผู้คนในแต่ละยุคสมัย
เนื้อหาสำคัญที่สุดคือประวัติและผลงานของผู้วายชนม์
ซึ่งบอกเล่าทั้งเชื้อสาย เส้นทางชีวิต และบทบาททางสังคม
อีกส่วนหนึ่งคือเนื้อหาที่ครอบครัวหรือหน่วยงานเลือกสรรมาเผยแพร่
ไม่ว่าจะเป็นพงศาวดาร ศาสนา หรือวรรณกรรม ล้วนมีรสชาติแตกต่างกันไป

หนังสืองานศพจึงเปรียบเสมือน “บันทึกสังคม” รูปแบบหนึ่ง
ที่ทำให้เราเข้าใจชีวิต ความคิด และความเป็นอยู่ของผู้คนในห้วงเวลานั้นได้อย่างเป็นรูปธรรม
และน่าคิดว่าบางครั้งความรู้ที่หาไม่ได้จากห้องเรียน
กลับพบได้จากหนังสือที่แจกในงานศพ

ท้ายที่สุด งานศพคือประเพณีสุดท้ายของชีวิต
เป็นทั้งการรำลึกถึงคุณงามความดีของผู้จากไป
และในขณะเดียวกันก็เป็นการส่งต่อเกียรติยศ ปัญญา
และความทรงจำให้กับลูกหลานและสังคมที่ยังมีชีวิตอยู่
สงบงาม แต่ทรงคุณค่าอย่างยิ่ง

หนังสืองานศพ มรดกจากผู้ล่วงลับ