หนังสือหายาก Rare book ขุมทรัพย์ที่อาจอยู่ในบ้านคุณ

ในตลาดหนังสือไมว่าจะเป็นหนังสือภาษาไทย หรือภาษาต่างประเทศ จะมีหนังสือเพียงไม่กี่เล่มที่มีคุณสมบัติจัดเข้าประเภทหนังสือหายาก (Rare book) จำนวนหนังสือสื่อที่ตีพิมพ์ใหม่ ๆ ในปีหนึ่ง ๆ มีอยู่มากก็จริง แต่ประเภทที่มีคุณสมบัติเป็นหนังสือหายากนั้นดูจะมีน้อยเต็มที ถึงแม้ว่าหนังสือที่พิมพ์ขณะนี้อาจมีโอกาสเป็นหนังสือเก่าหายากในอนาคต แต่ก็เป็นเพียงบางเล่มเท่านั้น มิใช่ว่าหนังสือทุกเล่มจะทรงคุณค่าหายากไปเสียทั้งหมด อย่างไรจะเรียกว่าหนังสือหายาก

หนังสือหายาก คือหนังสือประเภทที่มีคุณค่าสูงและหาได้ยากโดยทั่ว ๆ ไป หนังสือหายากจะประกอบด้วยลักษณะอย่างใดอย่างหนึ่งหรือหลาย ๆ อย่างรวมกันดังต่อไปนี้

เป็นหนังสือเก่า หายากไม่ปรากฏว่ามีในตลาดหนังสือ

หรือหากมีก็มีจำนวนน้อยฉบับ

ฉบับพิมพ์ครั้งแรก

ฉบับพิมพ์จำนวนจำกัด และไม่มีการตีพิมพ์อีก

ฉบับจัดพิมพ์พิเศษ

ฉบับจัดรูปเล่มงดงามพิเศษ

ฉบับรวมเล่ม

หนังสือที่น่าสนใจจากสมาคม หรือ องค์กรต่าง ๆ

หนังสือที่มีเนื้อหาที่มีคุณค่า ยากที่จะหาอ่านได้ในหนังสือเล่มอื่น

ถ้าเป็นหนังสือต่างประเทศอาจเป็นหนังสือที่พิมพ์ในลักษณะเก่าพิเศษใน สมัยศตวรรษที16-17 ถ้าพิมพ์ในอเมริกาก็ต้องพิพม์ก่อน ค.ศ. 1820

หนังสือหายากในประเทศไทย

โดยแต่เดิมก่อนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ยังไม่มีการพิมพ์หนังสือเกิดขึ้น ยังใช้การเขียนหนังสือ ซึ่งลักษณะต่างกัน 3 ประเภท คือถ้าเป็นหนังสือสำหรับอ่านกันเป็นสามัญก็จะเขียนกันในสมุดไทยสีขาวด้วยเส้นหมึกบ้าง เขียนในสมุดไทยสีดำด้วยเส้นดินสอขาวหรือเส้นฝุ่น และเส้นหรดาล หรือถ้าพิเศษหน่อยก็จะเขียนด้วยเส้นทอง ซึ่งจะเรียกว่า หนังสือสมุดไทยถ้าเป็นหนังสือตำรับตำรา อาทิเช่น ตำราคาถาอาคม ตำราอักขระเลขยันต์ ก็มักจะมีจารลงในใบลานร้อยเชือกเก็บไว้ ซึ่งเรียกว่าหนังสือคัมภีร์ใบลาน หนังสือประเภทนี้มีจำนวนน้อยถ้าอยู่กับผู้ที่รู้ก็มักจะหวงแหน มักจะเป็นเรื่องแปลก ๆ

เช่น ลายแทงปริศนาคาถาอาคม หรือ พิธีที่ไม่ค่อยมีผู้รู้จัก ถ้าเป็นจดหมายมีไปมาถึงกัน เช่นใบบอกในราชการก็จะเขียนลงในกระดาษข่อยด้วยเส้นดินสอดำ ม้วนใส่กระบอกไม้ไผ่ส่งไป เมื่อเสร็จกิจแล้วก็เอาเชือกผูกเก็บไว้เป็นมัด ๆ มักจะมีอยู่ตามสำนักราชการ เรียกว่าหนังสือสมุดข่อย จัดเป็นหนังสือประเภทหนึ่งเช่นกัน ซึ่งหนังสือฉบับเขียนทั้ง 3 ประเภทนี้ ประเภทที่เขียนขึ้นในสมุดไทยนั้นจะมีมากกว่าหนังสือประเภทอื่น ๆ

กิจการพิมพ์หนังสือได้เริ่มต้นขึ้นในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่หนังสือตีพิมพ์ในสมัยนั้นยังมีน้อยมาก เพิ่งจะเริ่มมีแพร่หลายในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงตั้งหอพระสมุดสำหรับพระนคร และสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพซึ่งเป็นเอตทัคคะบุคคลในสมัยนั้นเป็นปัจจัยช่วยเหลืออย่างแข็งขันประกอบกับเป็นสมัยที่ทรงเห็นความสำคัญของการศึกษาแทบทุกด้าน วิวัฒนาการพิมพ์เจริญขึ้นโดยคณะกรรมการได้ปรึกษากันเห็นว่าหอพระสมุดควรจะคิดหาหนังสือไทย ที่เป็นฉบับเขียนของเก่าเสียก่อน เพราะหนังสือฉบับพิมพ์จะซื้อเมื่อใดก็ซื้อได้ ซึ่งสมัยนั้นได้มีการพิมพ์หนังสือโดยอาศัยเทคโนโลยีชาวต่างชาติแล้วแต่หนังสือไทยฉบับเขียนกระจัดกระจายอยู่มากยิ่งถ้าช้าไปก็จะเป็นอันสูญหายเป็นอันมากขึ้นทุกที กรรมการหอพระสมุดฯ จึงมอบหมายให้สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ เป็นผู้สืบเสาะหา

สมเด็จกรมพระยาดำรงฯ จึงทรงคิดหนังสือฉบับเขียนด้วยการไปขอตามที่มีเป็นแหล่งใหญ่ ๆ เช่นวังหน้า เป็นต้น หรือที่เจ้าหน้าที่ของเอามาให้ก็มี แต่การจะหาหนังสือที่กระจัดกระจายอยู่ตามพื้นเมืองนั้นเป็นการยากมากไม่รู้จะมีอยู่ที่ไหนบ้าง พระองค์ทรงคิดอุบายได้อย่างหนึ่งโดยทรงขอแรงพนักงานในหอพระสมุดฯ ให้เที่ยวออกข่าวลือว่าถ้าใครเอาสมุดฉบับเขียนมาขายหอพระสมุดฯ จะซื้อซึ่งใข้เวลาไม่นานนักก็เริ่มมีผู้นำหนังสือมาขายเป็นอันมาก หนังสือเก่าฉบับเขียนนี้พระองค์ทรงเป็นผู้เลือกซื้อแต่เพียงผู้เดียว ทรงให้ราคาตามที่พระองค์เห็นเป็นค่าหนังสือบางทีเจ้าของตีราคาบาทหนึ่งแต่พระองค์ทรงให้ตั้ง 4 บาท หรือ 5 บาทก็มี

อาศัยวิธีนี้จึงมีผู้นำหนังสือมาขายหรือไปเที่ยวเสาะแสวงหาหนังสือมาเสนอขายพระองค์เป็นจำนวนมาก จึงทำให้วิชาความรู้ต่าง ๆ ที่บรรพบุรุษได้บันทึกเอาไว้ไม่สญหายไปมากนักและมีการพิมพ์สืบทอดมาจนถึงทุกวันนี้ หนังสือที่มีการพิมพ์แจกขึ้นเป็นครั้งแรก กล่าวกันว่า หนังสือสวดมนต์ฉบับหลวงที่แจกในงานพระเมรุสมเด็จพระนางเจ้า สุนันทากุมารีรัตน์พระบรมราชเทวี และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพชรรัตน์ เมื่อ พ.ศ. 2423 ถือว่าเป็นหนังสือเล่มแรกที่แจก ได้แก่หนังสือสวดมนต์ฉบับหลวง จัดเป็นหนังสือหายากที่พิมพ์แจกจ่ายเล่มแรก เพราะเป็นหนังสือเก่ามากพิมพ์จำนวนจำกัดและเป็นการพิมพ์ครั้งแรก

ดังนั้น หนังสือเก่าจึงเป็นบทบันทึกแห่งประวัติศาสตร์ที่สำคัญที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์ไว้ โดยเฉพาะหนังสือที่มีอายุมาก ๆ ก็ควรจะต้องดูแลเก็บรักษากันอย่างดี เนื่องจากชำรุดง่ายด้วยสาเหตุหลายประการ เช่น กระดาษที่พิมพ์เปื่อยยุ่ยกรอบไปตามกาลเวลา หรือมีตัวกินหนังสือคอยกัดกร่อนให้หนังสือผุขาด หรือถูกน้ำฝนเปียกชื้น ซึ่งหนังสือเก่าจำพวกนี้ต้องดูแลรักษาเป็นอย่างดี ราคาหนังสือเก่ามีราคาเริ่มตั้งแต่หลักร้อย จนถึงหลักแสนบาทเลยทีเดียว
.

เอกสารอ้างอิง

ปริทัศน์หนังสือหายาก ห้องสมุดกระทรวงศึกษาธิการ

นิตยสารตลาดนักสะสม ฉบับเดือนสิงหาคม ปี 1997

** บทความนี้ทางร้านฯ ได้เคยนำเผยแพร่ใน Web Blog

ของร้านรักสยามหนังสือเก่า .....