เหตุการณ์ที่เป็นปฐมบทของ “อนุสาวรีย์ปืนสามกระบอก” เกิดขึ้นเมื่อปีพุทธศักราช ๒๓๗๙ ในคราวงานฉลองสมโภชวัดประยุรวงศาวาส งานสมโภชครั้งนั้นมีการเล่นไฟพะเนียงด้วยกระบอกปืนใหญ่เก่าที่ชำรุด โดยฝังโคนปืนลงในดินแล้วจุดชนวน เมื่อไฟลุกขึ้น ปืนใหญ่กลับระเบิดแตกสะเก็ดกระจายไปถึงฝั่งพระนคร เป็นเหตุให้มีผู้บาดเจ็บล้มตายจำนวนมาก

หลักฐานใน พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๓ ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค) ได้บันทึกความว่า

“…ครั้นมาถึง ณ วันศุกร์ เดือน ๒ ขึ้น ๗ ค่ำ เจ้าพระยาพระคลังมีการฉลองวัดประยูรวงศ์ พระสงฆ์ในวัดได้ปืนเปรียมกระสุน ๕ นิ้ว ชำรุด หูพะเนียงหัก เอาทำไฟพะเนียงจุดในวันแรก พระเจ้าของผู้ทำเข้าไปจุดเอง ปืนแตกกระจายออกไป…”

ในเหตุครั้งนั้น นายแพทย์แดน บีช บรัดเลย์ (Dan Beach Bradley) มิชชันนารีชาวอเมริกัน ผู้พักอาศัยอยู่ไม่ไกลจากวัด ได้รับการตามตัวจากสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ให้มาช่วยรักษาผู้บาดเจ็บ หนึ่งในนั้นคือพระภิกษุรูปหนึ่งที่กระดูกแขนแตกอย่างหนัก หมอบรัดเลย์จึงตัดสินใจผ่าตัดตัดแขนเพื่อรักษาชีวิต การผ่าตัดครั้งนั้นประสบความสำเร็จและถือเป็นบันทึกการผ่าตัดอวัยวะครั้งแรกในแผ่นดินสยาม

เพื่อเป็นอนุสรณ์แก่เหตุการณ์อันน่าสลด สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์จึงโปรดให้สร้าง “อนุสาวรีย์ปืนสามกระบอก” ขึ้นในปีวอก อัฐศก จุลศักราช ๑๑๙๘ (พ.ศ. ๒๓๗๙) โดยนำปืนใหญ่สามกระบอกที่ระเบิดมาตั้งเป็นเจดีย์ยอดปืนใหญ่ใกล้พระบรมธาตุมหาเจดีย์

ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๒๘ เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ (พร บุนนาค) บุตรคนสุดท้องของผู้สร้างพระอาราม ได้ย้ายอนุสาวรีย์ไปตั้งใหม่บริเวณ “เขามอ” ในวัดประยุรวงศาวาส

อนุสาวรีย์แห่งนี้มีฐานสี่เหลี่ยมเรียบง่าย ปักปืนใหญ่สามกระบอกลงในแท่น รอบฐานประดับศิลปะนูนต่ำเป็นหัวสิงโตยื่นออกมา ด้านหน้าแท่นมีแผ่นจารึกทั้งภาษาไทยและอังกฤษใจความว่า

“อนุสาวรีย์นี้ได้สร้างขึ้นเมื่อปีวอก อัฐศก ศักราช ๑๑๙๘ ให้เป็นที่ระลึกแห่งปืนใหญ่ระเบิด เป็นที่เสียชีวิตหลายในเวลามีงานมหกรรมการฉลองพระอารามนี้ โดยสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ ผู้สร้างพระอารามนี้ ได้ปฏิสังขรณ์ใหม่ ในปีระกา สัปตศักราช ๑๒๔๙ โดยปัจฉิมบุตรของท่าน พระยาภาสกรวงศ์ เพื่อเป็นที่ระลึกถึงพระเดชพระคุณท่านผู้สร้างสืบไป”

อนุสาวรีย์ปืนสามกระบอกจึงมิใช่เพียงหลักฐานแห่งอุบัติเหตุในอดีต หากยังเป็นสัญลักษณ์ของก้าวแรกแห่งการแพทย์สมัยใหม่ในสยาม และเป็นอนุสรณ์แห่งพระเดชพระคุณของผู้สร้างวัดให้อนุชนรุ่นหลังได้ระลึกถึงตราบจนวันนี้

อนุสาวรีย์ปืนสามกระบอก ร่องรอยแห่งโศกนาฏกรรมและการแพทย์สมัยใหม่