เจ้าจอมแส บุนนาค เป็นธิดาของ เจ้าพระยาสุรพันธ์พิสุทธิ์ (เทศ บุนนาค) สมุหเทศาภิบาลมณฑลเพชรบุรี กับ หม่อมทรัพย์ หญิงชาวลาวโซ่ง บ้านท่าโล้ เมืองเพชรบุรี ประสูติเมื่อวันที่ ๑๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๓๕

เจ้าพระยาสุรพันธ์พิสุทธิ์ เป็นขุนนางผู้ใหญ่ในราชการ ได้รับราชการในตำแหน่งสำคัญระดับหัวเมือง มีสายสัมพันธ์อยู่ในตระกูล “บุนนาค” ซึ่งถือเป็นสกุลชั้นสูงที่มีบทบาทในราชสำนักสยามมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๒ การที่บุตรีของท่านภายหลังได้เข้ามาอยู่ในวังหลวง จึงนับเป็นสิ่งที่สืบเนื่องจากสายสัมพันธ์ของวงศ์ตระกูลและกิริยามารยาทที่งดงามซึ่งหญิงชาวบุนนาคมักได้รับการอบรมมาเป็นอย่างดี

ในหนังสือ “เจ้าจอมก๊กออ” ที่เรียบเรียงโดย ดร.กัณฑาทิพย์ สิงหะเนติ ได้กล่าวถึงเจ้าจอมแสไว้ในหน้า ๓๔๙ ว่า

“เจ้าจอมแสได้มาอยู่กับเจ้าจอมเอิบที่สวนพุดตาลตั้งแต่ยังสาวรุ่น ผู้เฒ่าผู้แก่เล่าให้ผู้เขียนฟังถึงสาเหตุที่เจ้าจอมแสจะได้เป็นเจ้าจอมว่า

วันหนึ่ง เจ้าจอมแสนั่งอาบน้ำอยู่ในคลองหน้าตำหนักของเจ้าจอมเอิบ สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จผ่านมา ทอดพระเนตรเห็นเจ้าจอมแสนั่งสระผมอยู่ ก็ทรงแอบทอดพระเนตรอยู่ครู่หนึ่ง

ครั้นเมื่อเสด็จเข้าข้างในตำหนัก จึงทรงขอเจ้าจอมแสจากเจ้าจอมเอิบ…”

เรื่องเล่าดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงวัฒนธรรมในราชสำนักฝ่ายใน ที่บางครั้ง “โชคชะตาแห่งสตรี” อาจพลิกผันจากหญิงสามัญ กลายเป็นผู้ใกล้ชิดเบื้องพระยุคลบาทด้วยเพียงเสี้ยววินาทีแห่งการทอดพระเนตรนั้นเอง

ภายหลังที่ได้เข้าถวายตัวเป็นเจ้าจอมในรัชกาลที่ ๕ เจ้าจอมแสได้ใช้ชีวิตในวังอย่างสงบเสงี่ยมและจงรักภักดีต่อเบื้องพระยุคลบาทตลอดมา แม้มิได้มีพระประสูติกาลบุตร แต่ท่านได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยให้คงพำนักอยู่ฝ่ายในร่วมกับเจ้าจอมเอิบและเจ้าจอมอีกหลายพระองค์

เมื่อสิ้นรัชสมัยสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ท่านจึงออกมาพำนักยังบ้านแถวสนามเป้า ก่อนจะย้ายมาซื้อที่ดินและปลูกเรือนอยู่ที่ ราชวัตร ซึ่งเป็นย่านสงบในสมัยนั้น

ชีวิตของเจ้าจอมแสหลังออกจากวังเป็นไปอย่างเรียบง่าย สมถะ และเปี่ยมด้วยความกตัญญู ท่านไม่ใฝ่สมบัติพัสถาน หากแต่ดำรงชีพอย่างพอเพียง เป็นที่เคารพรักของผู้คนในละแวกนั้น

เจ้าจอมแสมีอายุยืนยาว จนถึงในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช รัชกาลที่ ๙ ท่านถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ ๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๒๑ สิริอายุได้ ๘๖ ปี

ในบั้นปลายชีวิต ท่านได้รับพระราชทาน เครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นทุติยจุลจอมเกล้า (ท.จ.) ซึ่งถือเป็นเครื่องหมายแห่งเกียรติยศสูงสุดประการหนึ่งสำหรับสตรีในฝ่ายใน นับเป็นเกียรติยศและรางวัลแห่งชีวิตที่ได้อุทิศถวายรับใช้ใต้เบื้องพระยุคลบาทแห่งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง

เรื่องราวของ “เจ้าจอมแส บุนนาค” คือภาพสะท้อนแห่งหญิงชาวเพชรบุรีผู้มีชะตาเข้าสู่วังหลวงอย่างงดงามและสมถะ แม้ชีวิตจะผ่านกาลเวลาและรัชกาลมาหลายยุค แต่ชื่อของท่านยังคงอยู่ในหน้าประวัติศาสตร์ในฐานะหนึ่งใน “เจ้าจอมในรัชกาลที่ ๕” ผู้เปี่ยมด้วยความสงบ เรียบง่าย และจงรักภักดีตลอดชั่วชีวิต

เจ้าจอมแส บุนนาค หญิงชาวเพชรผู้มีชะตาเข้าสู่วังหลวง