ในยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์

เจ้านายสตรีในพระราชวงศ์ไทย

แทบไม่มีอิสรภาพในการดำรงชีวิตส่วนพระองค์

เนื่องจากต้องอยู่ภายใต้

กฎมณเฑียรบาลและพระราชประเพณีฝ่ายใน

ซึ่งกำหนดกรอบการใช้ชีวิตไว้อย่างเคร่งครัด

ทั้งเรื่องการประทับอยู่ การคบหา

และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง

คือ เรื่องการสมรส

จุดเปลี่ยนของสังคมและชีวิตเจ้านายสตรี

ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง

พ.ศ. ๒๔๗๕

แนวคิดเรื่องสิทธิ เสรีภาพ

และความรับผิดชอบต่อชีวิตตนเอง

ได้เข้ามามีบทบาทในสังคมไทยมากขึ้น

ความเปลี่ยนแปลงนี้

ส่งผลโดยตรงต่อชีวิตของเจ้านายสตรี

หนึ่งในนั้นคือ

การเปิดโอกาสให้สมรสกับสามัญชนได้

กฎมณเฑียรบาล : จากข้อห้ามสู่ทางเลือก

ในสมัยรัชกาลที่ ๖

ทรงประกาศใช้

กฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการเสกสมรสแห่งเจ้านายในพระราชวงศ์

พ.ศ. ๒๔๖๑

กำหนดว่า

เจ้านายในพระราชวงศ์ตั้งแต่ชั้นหม่อมเจ้าขึ้นไป

หากประสงค์จะสมรสกับผู้ใด

ต้องกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตก่อนเสมอ

หากฝ่าฝืน

ถือว่าเป็นการละเมิดต่อพระองค์ผู้ทรงเป็นกุลเชฐ

ในพระราชวงศ์

กฎแก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. ๒๔๗๕

ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง

รัฐบาลได้ออก

กฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสมรสพระราชวงศ์

แก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. ๒๔๗๕

สาระสำคัญคือ

หากเจ้านายพระองค์ใด

ประสงค์จะสมรสกับสามัญชน

ต้อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์

หากฝ่าฝืน

จะถูกถอดถอนฐานันดรศักดิ์โดยอัตโนมัติ

กฎหมายฉบับนี้

มิได้ปิดกั้นความรัก

แต่เปิด “ทางเลือก”

ระหว่าง ยศศักดิ์ กับ ชีวิตคู่

เจ้านายสตรีพระองค์แรกที่เปิดทางประเพณี

หม่อมเจ้าพรรณเพ็ญแข เพ็ญพัฒน์

พระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ

พระองค์เจ้าเพ็ญพัฒน์พงศ์

กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม

ทรงเป็นเจ้านายสตรีพระองค์แรก

ที่กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์

ภายหลังการประกาศใช้กฎมณเฑียรบาล พ.ศ. ๒๔๗๕

ทรงสมรสกับ

หม่อมราชวงศ์บรรลือศักดิ์ กฤดากร

เมื่อวันที่ ๒๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๗๕

การตัดสินพระทัยครั้งนี้

เปรียบเสมือนการ “เปิดประตู”

ให้เจ้านายสตรีพระองค์อื่น

มีสิทธิ์เลือกเส้นทางชีวิตของตนเอง

เจ้านายสตรีที่เลือกความรักเหนือฐานันดร

ภายหลังจากนั้น

มีเจ้านายสตรีอีกหลายพระองค์

ที่ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์

เพื่อสมรสกับสามัญชน เช่น

– หม่อมเจ้าฉวีวงศ์ รุจจวิชัย

– หม่อมเจ้าเกษรสุคนธ์ โตษะณีย์

– หม่อมเจ้าสุพรรณโนภาศ กาญจนวิชัย

– หม่อมเจ้าศรีอักษร วรวุฒิ

– หม่อมเจ้าจารุพัตรา อาภากร

และกรณีที่ได้รับการกล่าวถึงอย่างลึกซึ้งที่สุด คือ

หม่อมเจ้าศิริมาบังอร อาภากร

หม่อมเจ้าศิริมาบังอร : ชีวิตที่เลือกด้วยหัวใจ

หม่อมเจ้าศิริมาบังอร อาภากร

(ท่านหญิงศิริมาบังอร เหรียญสุวรรณ)

ประสูติวันที่ ๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๔๗

ณ วังนางเลิ้ง

เป็นพระธิดาใน

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ

กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์

ประสูติแต่หม่อมแฉล้ม อาภากร ณ อยุธยา

ภายใต้กฎมณเฑียรบาล พ.ศ. ๒๔๗๕

ทรงตัดสินพระทัย

ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์

เพื่อสมรสกับสามัญชน

คือ นายสถาพร เหรียญสุวรรณ

เมื่อวันที่ ๑๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๒

ความรักที่บันทึกไว้ด้วยหัวใจ

นายสถาพร

ได้บันทึกความทรงจำถึงชีวิตคู่ของทั้งสองไว้ว่า

ท่านหญิงศิริมาบังอร

ยอมเสียสละฐานันดรศักดิ์

เพื่อใช้ชีวิตเรียบง่ายในฐานะภรรยา

ทั้งสองจดทะเบียนสมรส

สร้างเรือนเล็ก ๆ

ใช้ชีวิตอย่างประหยัด

ร่วมทุกข์ร่วมสุขกันมายาวนานกว่า ๓๖ ปี

จนกระทั่ง

ท่านหญิงถึงชีพิตักษัยในปี พ.ศ. ๒๕๑๘

เมื่อประเพณีเปิดทางให้ความเป็นมนุษย์

กาลเวลาที่เปลี่ยนไป

ทำให้แนวคิดของพระบรมวงศานุวงศ์

เปิดกว้างมากขึ้น

แม้แต่

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

ยังทรงมีพระดำริว่า

การแต่งงานเป็นเรื่องของชีวิต

ผู้เป็นบิดามารดาควรเพียงแนะนำ

แต่ไม่ควรบังคับ

และหากจำเป็นต้องเวนคืนยศ

ก็ไม่ทรงขัดขวาง

การลาออกจากฐานันดรศักดิ์

มิใช่การสูญเสีย

แต่คือการเลือกชีวิตด้วยศักดิ์ศรี

เป็นอีกหน้าประวัติศาสตร์

ที่สะท้อนความกล้าหาญ

และหัวใจอันงดงามของสตรีไทย

ที่มาภาพ ต้นฉบับจากสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ และเพจ ThaiClassic

เจ้านายสตรีกับการเลือกชีวิต การลาออกจากฐานันดรศักดิ์ในยุคเปลี่ยนผ่านของสังคมไทย