เปิดตำนาน "โรงพิมพ์วัดเกาะ" โรงพิมพ์นิทาน จักร ๆ วงศ์ ๆ ยุคแรกๆ ของสยาม ตอนจบ

จุดเริ่มต้นของกิจการโรงพิมพ์วัดเกาะของนายสินจึงเริ่มต้นตั้งแต่วันนั้น การรับหนังสือมาขายทำให้นายสินได้เห็นว่การค้าขายหนังสือและการพิมพ์หนังสือขายน่าจะสร้างกำไรงาม ๆ ให้แก่ตน ดังนั้นในปี ร.ศ. 108 จึงได้ก่อตั้งโรงพิมพ์ขึ้น ในขณะที่มีอายุได้39 ปี

เตือนใจ สินทะเกิด ได้ให้ความเห็นไว้ในหนังสือ วรรณคดีชาวบ้านจากวัดเกาะ (หน้า 23) ว่าน่าจะตั้งขึ้นในปี 2433 โดยเมื่อแรกตั้งโรงพิมพ์นั้นมีแท่นพิมพ์อยู่ 2 แท่น คือ แท่นมือ (เครื่องพิมพ์) 1 แท่น และแท่นตัดอีก 1 แท่น

ส่วนหลักฐานที่พบต่อมาจากการถ่ายทอดผ่านงานเขียนของ เอนก นาวิกมูล (ตำนานห้างร้านสยาม บริษัทต้นอ้อ แกรมมี่

จำกัด ปี 2539 หน้า 1) ระบุว่า "เครื่องพิมพ์เครื่องแรกซื้อมาจากห้าง เอ อาร์ ซี เลบาย แถวราชวงศ์ เรียกว่าแท่นนก เพราะมีตรานกอินทรีเป็นเครื่องหมาย เวลาจะพิมพ์ก็ต้องใช้มือโยกคันโยกให้ทำงาน ยังไม่ใช้เครื่องจักรไฟฟ้า ปรากฏว่าเรื่องพิมพ์นี้ต่อมาอีกหลายสิบปี ได้ถูกขายออกไปในราคาราว 200 บาท แต่ไปตกอยู่กับใคร ไม่มีใครรู้อีกเช่นเคย"

นายสิน ได้ดำเนินกิจการโรงพิมพ์มาจนถึงราวปี พ.ศ. 2452 จึงถึงแก่กรรม และได้มีผู้สืบทอดกิจการโรงพิมพ์ต่อมาคือ

คุณนายทองคำ (พั่วพงศ์แพทย์) ผู้เป็นภรรยาได้ดำเนินกิจการต่อมา จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2471 ก่อนที่คุณนายทองคำจะเสียชีวิต 10 ปี ได้มอบหมายให้นางสุดจิตต์ ละมุลทรัพย์ บุตรสาวของตนกับนายสินเป็นผู้ดูแลกิจการสืบต่อมา ในยุคเปลี่ยนแปลงนี้เอง ทำให้โรงพิมพ์วัดเกาะแห่งนี้ต้องย้ายสถานที่ประกอบกิจการถึง 2 ครั้งด้วยกัน

ครั้งแรก : ในปี พ.ศ. 2510 ได้ย้ายกิจการจากวัดเกาะ โรงพิพม์ขนาด 5 คูหาที่หน้าวัดเกาะ ไปยังตึกใหม่ไม่ไกลจากที่ตั้งเดิมนัก

ณ ตรอกสะพานญวน สำเพ็ง

ครั้งที่สอง : ได้ย้ายจากย่านวัดเกาะที่ได้อาศัยดำเนินกิจการมายาวนานไปอยู่ ณ ตรอกจันทร์ ยานนาวา การย้ายกิจการในครั้งนี้

ได้ลดการพิพม์หนังสือซึ่งเป็นงานหลักเป็นรับจ้างพิมพ์ และรับพิมพ์งานเล็ก ๆ น้อย อย่างเช่น สัญญาเงินกู้และหนังสือสวดมนต์เจ็ดตำนาน จนเกือบจะกลายเป็นการเลิกกิจการสำหรับหนังสือวัดเกาะรุ่นแรก ๆ ที่หน้าปกไม่มีภาพประกอบแต่อย่างใด คงมีเพียงบทกลอนบอกสถานที่ตั้ง ราคา และเชิญชวนให้ซื้อหนังสือ (ที่แต่งโดยนายบุศย์) และท้ายเล่มจะมีคำอวยพรผู้อ่านตบท้ายหนังสืออีกด้วย ซึ่งเป็นเอกลักษณะเฉพาะของโรงพิมพ์แห่งนี้

ลักษณะรูปเล่มหนังสือวัดเกาะเป็นแบบ "สมุดฝรั่ง" หรือ "หนังสือฝรั่ง" เย็บเข้าเล่ม ซึ่งขนาดของหนังสือวัดเกาะในยุคแรกๆ จะพิเศษที่จะมีขนาดใหญ่กว่าหนังสือขนาด 16 หน้ายก เพียงเล็กน้อย ตัวปกใช้กระดาษปอนด์มันที่เรียกว่ากระดาษลายน้ำ หนังสือแต่ละเรื่องที่จัดพิมพ์มักจะเป็นเรื่องยาว ๆ โดยใบหน้าแรกจะเป็นการสรุปเนื้อเรื่อง แล้วจึงจะขึ้นเนื้อเรื่อง โดยพิมพ์จากสมุดไทยเป็น 1 เล่ม พบจบเล่มจะเขียนว่า

"จบเล่มสมุดไทย" เล่ม..... ยังมีต่อไป" ดังนั้นกว่าจะจบเรื่องเรื่องหนึ่งจึงยาวเป็นสิบ ๆ เล่ม ราคาจำหน่ายปกติ

ในยุคแรก ๆ ราคาเล่มละ 1 สลึง แต่มีบางประเภทอย่างเช่นสุภาษิต

ส่วนหนังสือประเภทต่าง ๆ ที่จัดพิมพ์โดยโรงพิมพ์วัดเกาะ พอจะจำแนกได้ดังนี้ หนังสือพงศาวดาร หรือเรื่องแต่งแบบพงศาวดาร ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นพงศาวดารจีน ที่พบมี 2 เรื่องคือ เม่งเฉียว และซิเตงชั่นเจงไซ ซึ่งโรงพิมพ์วัดเกาะได้พิมพ์ขึ้นในราวปี พ.ศ. 2466 ทั้ง2 เรื่อง

วรรณคดี ที่เป็นผลงานของกวีชั้นครู อาทิ พระอภัยมณี รามเกียรติ์ อิเหนา ขุนช้างขุนแผน

สังข์ทอง คาวี มณีพิชัย ระเด่นลันได เป็นต้น

นิราศ วรรณกรรมเรื่องนิราศที่เป็นทั้งของสุนทรภู่ และกวีท่านอื่น ที่มีทั้งเป็นของโบราณ และที่โรงพิมพ์

ได้ว่าจ้างให้กวียุคนั้นแต่งมาขายให้อาทิ นิราศ เรื่องต่าง ๆ ของสุนทรภู่ นิราศชมตลาดสำเพ็ง เป็นต้น

วรรณคดีชาวบ้าน เป็นเรื่องประเภทที่ว่า "นิทานพื้นบ้าน" หรือ "นิทานโบราณ" อย่างเช่น แก้วหน้าม้า

ปลาบู่ทอง พระรถเมรี โสนน้อยเรือนงาม พระสุธน นางอุทัย พิกุลทอง แก้วพิศดาร สิงโตทอง ทับทิมทอง

กายแก้ว และ หอยทอง เป็นต้น

เรื่องเกี่ยวกับศาสนา เกี่ยวกับพระพุทธเจ้า และชาดก อาทิ พระพุทธเจ้าห้าพระองค์ พิมพาเข้านิพพาน

มหาเวสสันดรชาดก พิมพาพิลาป พระยากาเผือก พระยาฉัททันต์ เป็นต้น

หนังสือศีลธรรม และ บทสวดมนต์ เช่น สวดมนต์เจ็ดตำนาน สิบสองตำนาน ทำวัตรเช้า ค่ำ คำถวาย

ทานต่าง ๆ ฯลฯ

สุภาษิตคำสอน หนังสือประเภทนี้มักจะมีจำนวนหน้าน้อย กว่าหนังสือประเภทอื่น ๆ ที่พิมพ์โดยวัดเกาะ

เป็นลักษณะคำสอนต่าง ๆ มีทั้งของแท้โบราณ และเรื่องที่แต่งขึ้นใหม่ อาทิ สวัสดิรักษา สุภาษิตสอนหญิง

บัญญติพระร่วง ปกีระโณวาท อาวาศโวหาร เป็นต้น

กลอนลิเก ส่วนมากจะเป็นบทร้อง แทรกเจรจา หรือคำบรรยาย อย่างเช่น โกมิน ราชาธิราชตอน

พระยาน้อยชมตลาด และตอนสมิงพระรามอาสา ดาบกู้บัลลังก์ ไกรทองกลอนลิเก มีด้วยกัน 3 เล่ม

หนังสือประเภทกลอนลิเกได้นำออกมาจำหน่ายมากในยุคปี พ.ศ. 2490 ในสมัยที่คุณสุดจิตต์

ละมุลทรัพย์เป็นผู้บริหารกิจการโรงพิมพ์

สำหรับกวีผู้ช่วยสร้างสรรค์ผลงานให้กับโรงพิมพ์วัดเกาะ ตีพิมพ์ออกมาขายดิบขายดีมีอยู่หลายท่านด้วย กัน อาทิ นายบุศย์ เป็นกวีท่านหนังสือที่มีผลงานการตีพิมพ์ให้กับโรงพิมพ์วัดเกาะมากที่สุดและได้รับความนิยม ชมชอบว่าแต่กลอนดี ไม่ขัดเขิน สำหรับประวัติของนายบุศย์นั้นไม่ปรากฏมากนัก เพียงแต่ทราบว่า บ้านอยู่ข้าง โรงไฟฟ้าวัดเลียบ เชิงสะพานพุทธ และเสียชีวิตอายุราว 70 ปี นายบุศย์ ได้ฝากผลงานไว้มากมาย เท่าที่พอจะสืบค้นได้ อาทิ ไกรทอง นิราศชมตลาดสำเพ็ง พระปทุม พวงมาลัยทอง แก้วหน้าม้า เกราะเพชรเจ็ดสี แก้วพิศดาร นะรงจิตร์ตุ๊กตาทอง ปลาทูสุริวงษ์ เพลงพื้นบ้าน อย่างเช่น เพลงเกี่ยวข้าว เพลงเรือ เพลงระบำ ลำสวด(คฤหัสน์) ฯลฯ นายพลอย มีข้อมูลปรากฏอยู่บนปกหนังสือเรื่องจินดาแก้ว ว่าเป็นทหารมหาดเล็กเป็นเจ้าของผลงาน คือ จอกแก้ว ไกรทอง จินดาแก้ว และเพลงขอทาน นายเจริญ อุปถัมภานนท์ มีนิวาสสถานอยู่คลองต้นไทร ธนบุรี มีผลงานคือเพลงขอทาน เล่ม 2 ลักลกษณวงศ์ จำปาแก้วจำปาทอง เบญจมาศทอง นิราศมหาวารีปีมะเส็งและบททำขวัญต่าง ๆ เป็นต้น

แม่มณฑา กวีสุภาพสตรี ผลงานของแม่มณฑา เช่น อ้นและยอพระกลิ่น แตงอ่อน และพระทินกร เป็นต้น

ช่วงสุดท้ายของตำนาน โรงพิมพ์วัดเกาะ ที่ดำเนินกิจการมา 3 ช่วงอายุคนแม้ว่าหนังสือประเภทเล่มสลึงสองสลึงจะเป็นวรรณกรรม "ตลาด" แต่กระนั้นก็เป็นการมองเพียงผิวเผินและจะประเมินจากราคาเสียอย่างเดียว ควรที่จะพิจารณาถึงเนื้อหามีหลายเล่มน่าสนใจ หนังสือโรงพิมพ์วัดเกาะ เป็นที่นิยมของชาวบ้าน และเป็นเพื่อนในยามเหงา เพราะในยุคนั้นชาวสยามมิได้มีสิ่งยั่วยุ สิ่งบันเทิง ภาพยนต์ คงใช้ชีวิตอยู่อย่างเรียบง่าย และเงียบสงบกับธรรมชาติ อีกทั้งบางเล่มยังให้คุณค่าทางวรรณกรรมมากกว่าราคาสลึง

อย่างไรก็ตาม ถึงแม้ว่าวันนี้โรงพิมพ์วัดเกาะจะเป็นเพียงตำนานที่เหลือไว้เพียงแผ่นกระดาษที่รอวันเสื่อมสลายไปตามกาลเวลาและเหลือผลงานไว้ให้ลูกหลานอย่างเราตามรอยตำนานโรงพิมพ์เก่าแก่ของสยามแห่งนี้ และภาคภูมิใจกับผลงานตลอดจนคุณค่าทางวรรณกรรมที่หลงเหลือไว้ ที่มีค่ามากกว่า "สลึง"....