เมีย ... นโยบาย
จริงๆหรือในทัศนะมิสเตอร์อาเชอร์ กงสุลอังกฤษในขณะนั้นกล่าวถึงการถวายตัวของเจ้าดารารัศมีว่าเป็น "Important Step" เนื่องจากพระราชโอรส หรือ พระราชธิดาที่ประสูติขึ้นจะเป็น "Rightful rule" ของเมืองเชียงใหม่และได้รับความเคารพอย่างสูงสุดเนื่องจากเป็นพระบรมวงศานุวงศ์ในราชวงศ์จักรีพระองค์หนึ่งในปีพุทธศักราช ๒๔๓๒ มีข่าวจากกรมหมื่นพิชิตปรีชากร

ว่าพระเจ้าอินทวิชยานนท์ต้องการลงมากรุงเทพฯ เพื่อนำตัวเจ้าดารารัศมีกลับไปเมืองเชียงใหม่เนื่องจากไม่พอใจการจัดเก็บภาษีอากรและต้องการยกเลิกเสนา ๖ ตำแหน่งอย่างไรก็ตามเรื่องดังกล่าวเป็นเพียงข่าวลือเมื่อเจ้าดารารัศมีถวายตัวในพระบรมมหาราชวัง รัชกาลที่ ๕ ทรงให้ประทับที่ห้องผักกาดในพระที่นั่งจักรีมหาปราสาทและให้อยู่ในพระราชินูปถัมภ์ของสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี ภายหลังเจ้าดารารัศมีก็ทรงขอพระบรมราชานุญาตสร้างพระตำหนักส่วนพระองค์โดยใช้เงินจากพระเจ้าอินทวิชยานนท์พระตำหนักของพระองค์เป็นตำหนักขนาดใหญ่ก่ออิฐฉาบปูนสูง ๔ ชั้น รวมดาดฟ้าซึ่งสูงกว่าตำหนักใดๆในเขตพระราชฐานตัวอาคารเป็นแบบสถาปัตยกรรมตะวันตกภายในตกแต่งด้วยไม้จากที่ส่งไปจากเชียงใหม่เจ้าดารารัศมีโปรดให้นำวัฒนธรรมล้านนาไปใช้หลายประการ เช่น การพูดภาษาล้านนา การนุ่งซิ่น การอมเมี่ยง การเล่นดนตรีพื้นเมือง

นอกจากนี้ยังทูลขอพระราชทานปลูกต้นพะยอมซึ่งเป็นไม้เฉพาะถิ่นเหนือไว้ข้างพระตำหนัก กล่าวได้ว่าพระองค์ทรงสร้างบรรยากาศแบบเชียงใหม่ด้วยเงินจำนวนมหาศาลจากพระเจ้าอินทวิชยานนท์ซึ่งต้องการให้พระธิดามีพระเกียรติสมฐานะเจ้านายเมืองเชียงใหม่ไม่ใช่ “อีลาว” ดังที่มีผู้ซุบซิบนินทาและตั้งข้อรังเกียจกันในพระบรมมหาราชวัง การนี้รัชกาลที่ ๕ ไม่ทรงขัดข้องใดๆและทรงเรียกเจ้าดารารัศมีเป็นการส่วนพระองค์ว่าเป็น “เมีย Policy” มีเพียงข้อทักท้วงเพียงเล็กน้อยว่า #เจ้าดารารัศมีนั้นใช้เงินเป็นเบี้ย เงินจำนวนมหาศาลที่พระเจ้าอินทวิชยานนท์ส่งมาเพื่อสร้างภาพให้พระธิดาในพระบรมมหาราชวังเป็นเรื่องใหญ่

ในขณะที่รายได้ของพระเจ้าอินทวิชยานนท์เองกำลังถูกกรุงเทพฯ จำกัดลงในทุกๆด้านการที่เจ้าดารารัศมีทรงรักษาวัฒนธรรมล้านนาให้ปรากฏในพระบรมมหาราชวังอาจเป็นเพราะทรงตระหนักในฐานะของตนเองดีว่าเป็นเพียงเมีย Policy ซึ่งคล้ายกับเป็นตัวจำนำโดยไม่มีอำนาจต่อรองทางการเมือง อีกทั้งได้รับการดูถูกว่าต่ำต้อยกว่าทางวัฒนธรรมหากพิจารณาถึงจำนวนเจ้าจอมของรัชกาลที่ ๕ พบว่ามีอยู่ราว ๑๕๐ องค์ บางองค์มีสถานภาพทางสังคมและการเมืองมั่นคงโดยแต่ละองค์ต่างพยายามสร้างเอกลักษณ์ของตนเอง เช่น ตำหนักของพระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี มีความสามารถทางด้านอักษรศาสตร์ ตำหนักของพระอัครชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ มีความเชี่ยวชาญในด้านการทำเครื่องต้น พระนางเจ้าสว่างวัฒนาทรงถนัดกิจกรรมโรงไหม ดังนั้นหากเจ้าดารารัศมีทรงนิ่งเฉยอาจทำให้ไม่มีพื้นที่ทางสังคมและไม่สามารถต่อรองผลประโยชน์ใดๆในฐานะตัวแทนของราชวงศ์ฝ่ายเหนือได้แม้ว่าเจ้าดารารัศมีทรงพยายามแสดงให้เห็นถึงความเจริญของวัฒนธรรมล้านนา

แต่ในขณะเดียวกันก็ทรงสนพระทัยในการเรียนรู้วัฒนธรรมภาคกลาง โดยเฉพาะดนตรีไทยจนมีชื่อเสียงว่าเป็นสำนักดนตรีที่ดีหนึ่งในสมัยนั้นต้องสนับสนุนข้าราชบริพารฝึกหัดดนตรีไทยอย่างจริงจังจนสามารถตั้งวงเครื่องสายได้ โดยพระองค์ทรงเป็นผู้เชี่ยวชาญการเล่น จะเข้ซอด้วง ซออู้ มีแต่ดนตรีสากล เช่น เปียโน แมนโดลิน ก็ทรงเล่นได้เป็นอย่างดี เมื่อวิวัฒนาการสมัยใหม่จากตะวันตกเข้ามาเช่นการถ่ายภาพพระองค์ก็สนพระทัยเช่นกันเดือนตุลาคม ปีพุทธศักราช ๒๔๓๒ เจ้าดารารัศมีทรงประสูติพระราชธิดาพระองค์หนึ่งเป็นลำดับที่ ๖๓ ในรัชกาลที่ ๕ จดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน บันทึกถึงเหตุการณ์ในการขึ้นพระอู่ รัชกาลที่ ๕ ทรงโปรดเกล้าฯ ให้มีการสมโภชตามธรรมเนียมสยาม แล้วจึงจัดบายศรีผูกข้อพระหัตถ์ทำขวัญตามธรรมเนียมฝ่ายเหนือ และพระราชทานนามว่า "พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงวิมลนาคนพีสี" แปลว่า ผู้ประเสริฐไม่มีมลทินของเมืองเชียงใหม่ การที่เจ้าดารารัศมีประสูติพระราชธิดาทำให้พระองค์ได้เลื่อนพระยศจากเจ้าจอมเป็นเจ้าจอมมารดาและหากสังเกตพระยศของพระราชธิดา ซึ่งได้รับพระราชทานนามว่า "พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงวิมลนาคนพีสี" #เป็นพระยศที่ไม่ถูกต้องตามประเพณีเนื่องจากเจ้าดารารัศมีเป็นพระราชธิดาของกษัตริย์ล้านนา

ซึ่งเป็นประเทศราชของสยามดังนั้นพระราชธิดาของพระองค์จึงควรมีพระยศเป็น "พระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงวิมลนาคนพีสี" ผู้เขียนเชื่อว่าเจ้าจอมมารดา ดารารัศมี เองก็น่าจะทรงทราบถึงธรรมเนียมดังกล่าวดี แต่พระองค์ทรงยอมรับโดยไม่มีข้อโต้แย้ง หลังจากพิธีสมโภช เจ้าจอมมารดามารดา ดารารัศมีก็ส่งรูปถ่ายของพระเจ้าลูกเธอฯ ไปยังเมืองเชียงใหม่ พระเจ้าอินทวิชยานนท์โปรดให้จัดขบวนแห่รับพระรูปที่จวนข้าหลวงอย่างเอิกเกริกและจัดงานสมโภชอย่างยิ่งใหญ่ ผู้เขียนเชื่อว่าที่พระเจ้าอินทวิชยานนท์ทำเช่นนั้นเพราะต้องการประกาศให้คนกลุ่มต่างๆในเมืองเชียงใหม่รับรู้ถึงความสัมพันธ์อันดีระหว่างพระองค์กับกษัตริย์สยามในเวลาต่อมาพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงวิมลนาคนพีสี ประชวรและสิ้นพระชนม์ในเมื่อวันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๔๓๕ รัชกาลที่ ๕ มีพระราชปรารภกับกรมหลวงดำรงราชานุภาพภายหลังว่า "ฉันผิดเอง ลูกเขาควรเป็นเจ้าฟ้าแต่ฉันลืมตั้งจึงตาย" พระราชดำรัสดังกล่าวจึงเป็นการยอมรับฐานะของเจ้าจอมมารดา ดารารัศมีว่ามิได้เป็นบุคคลสามัญชน แต่เป็นถึงพระราชธิดาของพระเจ้าประเทศราช ในปีพุทธศักราช ๒๔๔๐ พระเจ้าอินทวิชยานนท์ถึงแก่พิราลัย เจ้าจอมมารดา ดารัศมีมิได้เสด็จกลับล้านนา อาจเป็นเพราะช่วงนั้น รัชกาลที่ ๕ เสด็จประพาสยุโรปและมอบหมายให้สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรีเป็นผู้สำเร็จราชการซึ่งไม่ปรากฏว่ามีพระราชดำริเกี่ยวกับเรื่องนี้แต่อย่างใด การที่เจ้าจอมมารดา ดารารัศมี มิได้เสด็จกลับล้านนาช่วงนี้เป็นเพราะช่วงเวลาดังกล่าว ทางกรุงเทพฯยังไม่ได้เริ่มจัดมณฑลเทศาภิบาลในล้านนา และการสลายอำนาจของบรรดาเจ้านายด้วยการวางโครงสร้างระบบราชการยังไม่เรียบร้อย ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญที่พระองค์มิได้รับพระบรมราชานุญาตให้เสด็จกลับไปร่วมงานพระศพเจ้าจอมมารดา ดารารัศมี ประทับอยู่ในพระบรมมหาราชวังเรื่อยมา

จนถึงเมื่อเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ลำดับต่อมาซึ่งเป็นพระเชษฐาต่างพระมารดา ลงมาเฝ้ารัชกาลที่ ๕ ที่กรุงเทพฯ เจ้าจอมมารดาเจ้าดา ดารารัศมี จึงได้กราบถวายบังคมลาไปเยี่ยมพระประยูรญาติเป็นครั้งแรกหลังจากเสด็จจากเมืองเชียงใหม่มาเป็นเวลา ๒๑ ปี การนี้รัชกาลที่ ๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระราชอิสริยยศขึ้นเป็นพระราชชายาซึ่งเป็นตำแหน่งพิเศษที่ไม่เคยปรากฏมาก่อนการที่รัชกาลที่ ๕ มีพระบรมราชานุญาตให้พระองค์เสด็จกับล้านนาเป็นครั้งแรกนี้อาจเป็นเพราะช่วงเวลาดังกล่าวเจ้าจอมมารดา ดารารัศมีทรงเริ่มมีอาการประชวรพระโรคปอด หม่อมเจ้าพูนพิศมัย ดิศกุล ทรงนิพนธ์ไว้ว่าวันที่พระราชชายา เจ้าดารารัศมีเสด็จขึ้นไปกราบถวายบังคมลารัชกาลที่ ๕ บนพระที่นั่งอัมพรสถาน

ก่อนเสด็จกลับเชียงใหม่พระองค์ทรงเปลือยพระเกศาออกเช็คพระบาท การกระทำของพระองค์เป็นการย้ำให้เห็นถึงเอกลักษณ์ของล้านนาที่บรรดาเจ้านายฝ่ายในยุคนั้นยากที่จะเลียนแบบได้เนื่องจากไว้พระเกศาสั้นตามแบบสยาม การนำเส้นผมเช็ดเท้าเป็นวิธีปฏิบัติที่ใช้แสดงความเคารพอย่างสูงสุดและเป็นธรรมเนียมที่ถือปฏิบัติกันในกลุ่มต่างๆในหัวเมืองเหนือ โดยครั้งที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระยาวชิรญาณวโรรสเสด็จตรวจการคณะสงฆ์เมืองแพร่ เงี้ยวที่มาเข้าเฝ้าได้แก้ผ้าโพกศีรษะของตนโดยบางคนนำผมมาเช็ดพระบาทของพระองค์เช่นกันพระราชชายา เจ้าดารารัศมีเสด็จจากพระบรมมหาราชวังพร้อมด้วยขบวนเสด็จอย่างยิ่งใหญ่ตลอดทางที่พระราชดำเนินผ่าน

น่าสังเกตว่ามีเอกสารจำนวนมากที่กล่าวถึงวิธีการส่งเสด็จและรับเสด็จตามที่ต่างๆรวมถึงโทรเลขส่วนพระองค์ของรัชกาลที่ ๕ ที่ทรงมีไปถึงพระราชชายา เจ้าดารารัศมี เพื่อแสดงความห่วงใยปรากฏตลอดระยะทางเสด็จ เชื่อว่าในช่วงเวลานี้การดำเนินงานของพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ทำให้การปกครองในมณฑลพายัพเข้ารูปแบบตามแบบอย่างในมณฑลอื่นๆและการเข้าควบคุมบรรดาเจ้านายล้านนาให้อยู่ใต้การปกครองของสยามได้ผลเต็มที่แล้ว รัชกาลที่ ๕ จึงทรงวางพระทัยให้พระราชชายา เจ้าดารารัศมีเสด็จกลับเชียงใหม่ #ในฐานะพระอัครชายาซึ่งถือเป็นตัวแทนจากกรุงเทพฯ มิใช่พระขนิษฐาของเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ เจ้านครเชียงใหม่เห็นได้ว่าการเสด็จกับล้านนาในครั้งนี้ รัชกาลที่ ๕ ทรงมีกุศโลบายแสดงให้คนกลุ่มต่างๆเห็นว่า #พระองค์ทรงเป็นเจ้าของแผ่นดินล้านนา ผ่านการเป็นเครือญาติกับเจ้าเมืองเชียงใหม่ซึ่งรวมถึงสกุลเจ้าเจ็ดตน #ยิ่งพระองค์ทรงให้พระเกียรติกับพระราชชายาเจ้าดารารัศมีมากเท่าใด สิ่งเหล่านั้นจะเป็นภาพสะท้อนกลับมาจากกรุงเทพมากขึ้นเท่านั้นประเทศไทยเป็นประเทศที่มีหัวขวานแบบทุกวันนี้ได้ก็เพราะกุศโลบายของรัชกาลที่ ๕ และ ความอดทน ความดีงามของเจ้าดารารัศมี พระราชชายา เพราะถ้าปราศจากพระองค์ท่านทั้งสอง ประเทศไทยในปัจจุบันอาจจะเป็นขวานหัวบิ่นๆก็เป็นได้ ดังนั้นรัชกาลที่ ๕ จึงมีพระราชดำรัสเกี่ยวกับเมืองเชียงใหม่เอาไว้ว่า"เมืองเชียงใหม่นี้เหมือนหนึ่งเปนเพชรซึ่งประดับมงกุฎของเมืองไทย ถ้ามงกุฎปราศจากเพชรประดับก็จะไม่ผ่องใสงดงามได้" จุฬาลงกรณ์ ปร.

เนื้อหาบางส่วนจาก เปิดแผนยึดล้านนา ผศ. ดร. เนื้ออ่อน ขรัวทองเขียว
เครดิต: เพจเทวพงศ์พันธ์เชียงใหม่มหานคร