เมื่อ"ความรัก" นั้นอาจไม่เลือกฐานันดร ไม่เลือกชนชั้น และไม่เลือกเวลา แต่ในราชสำนักสยาม
เมื่อกว่าร้อยปีก่อน ความรักเพียงครั้งเดียว กลับต้องแลกด้วยชีวิตของชายคนหนึ่ง
และชะตากรรมของเจ้าหญิงพระองค์หนึ่งตลอดชีวิต เรื่องนี้มิใช่นิยาย

หากเป็นเหตุการณ์ที่ปรากฏอยู่ในพระราชกิจรายวันสมัยรัชกาลที่ ๕
และยังถูกกล่าวถึงในหน้าประวัติศาสตร์ตราบจนทุกวันนี้

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ อรรคราชสุดา
ทรงเป็นพระราชธิดาพระองค์ใหญ่ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาแพ ธรรมสโรช พระองค์ทรงได้รับการอบรมอย่างดี ทรงศึกษาภาษาอังกฤษและวิชาความรู้แบบตะวันตกตามพระราชนิยมของพระราชบิดา

จึงทรงเป็นเจ้านายฝ่ายในที่ได้รับการยกย่องว่าทรงพระปรีชาทันสมัย
และเป็นที่โปรดปรานของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอย่างยิ่ง

คงไม่มีผู้ใดคาดคิดว่า ชีวิตของพระราชธิดาผู้สูงศักดิ์พระองค์นี้ จะพลิกผันเพราะการพบกันเพียงไม่กี่ครั้ง

เรื่องเล่าที่มีหลักฐานรองรับใน จดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน ระบุว่า ขณะยังทรงพระเยาว์
พระองค์เสด็จไปสดับพระธรรมเทศนาที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม

และได้ทรงรู้จักพระภิกษุรูปหนึ่งนามว่า พระโต ความเคารพในธรรมค่อย ๆ แปรเปลี่ยนเป็นความผูกพันระหว่างคนสองคน แม้ฝ่ายหนึ่งจะเป็นถึงเจ้าหญิงผู้ประทับอยู่ในพระบรมมหาราชวัง ส่วนอีกฝ่ายเป็นพระภิกษุผู้ครองสมณเพศก็ตาม เมื่อพระโตลาสิกขาแล้ว ความสัมพันธ์นั้นก็ไม่ได้สิ้นสุดลง

เอกสารร่วมสมัยระบุว่า พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ทรงจัดหาที่พักให้ทิดโตบริเวณถนนเจริญกรุง และมีการลักลอบเข้าออกพระบรมมหาราชวังหลายครั้ง

โดยมีข้าหลวงคนสนิทช่วยเป็นสื่อกลาง ความสัมพันธ์ดำเนินอยู่ในระยะหนึ่ง จนในที่สุดพระองค์ทรงพระครรภ์ เรื่องความรักนี้จึงไม่สามารถถูกปิดต่อไปได้

ภายหลังมีเรื่องเล่าที่แพร่หลายในสังคมว่า ความแตกเกิดขึ้นเพราะได้ยินเสียงเด็กร้องจากกระโถนในตำหนัก เรื่องนี้เป็นเกร็ดที่ถูกเล่าต่อกันมาช้านาน

แต่เอกสารราชการร่วมสมัยไม่ได้บันทึกเหตุการณ์ดังกล่าวไว้โดยตรง จึงควรถือว่าเป็นเพียงเรื่องเล่าประกอบ มิใช่เป็นเพียงข้อเท็จจริงที่ยืนยันได้จากหลักฐานชั้นต้น

เมื่อความทราบถึงพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงเผชิญปัญหาที่ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง

เรื่องนี้มิใช่เพียงแค่ความผิดของคนสองคน หากยังเกี่ยวข้องกับพระเกียรติยศของพระราชวงศ์ และระเบียบของพระราชฐานฝ่ายใน ซึ่งถือเป็นพื้นที่ต้องห้ามสำหรับบุรุษภายนอก

ผลของการสอบสวนเป็นไปอย่างเด็ดขาด พระโตถูกพิพากษาประหารชีวิต โดยเอกสารระบุว่าถูกตัดศีรษะที่วัดตึก ซึ่งปัจจุบันคือบริเวณวัดพลับพลาไชย ส่วนผู้เกี่ยวข้องที่ช่วยเหลือในการลักลอบก็ถูกรับโทษ ตามกฎหมายในเวลานั้น สำหรับพระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ แม้จะทรงเป็นพระราชธิดา แต่ก็ไม่อาจพ้นพระราชอาญาพระองค์ถูกถอดพระอิสริยยศ ให้เรียกเพียงว่า "หม่อมยิ่ง" ริบพระราชทรัพย์จำนวนหนึ่ง และโปรดให้พ้นจากการประทับ
อยู่ในพระบรมมหาราชวัง และถูกจองจำ จากพระราชกิจรายวันเมื่อ พ.ศ. 2429

ได้บันทึกพระบรมราชวินิจฉัยเรื่องนี้ไว้อย่างชัดเจนแต่เมื่อพิจารณาจากหลักฐาน จะเห็นว่าการลงพระราชอาญาเกิดขึ้นภายใต้กฎหมาย และธรรมเนียมของราชสำนักในยุคนั้น ซึ่งให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อความมั่นคงของพระราชฐานฝ่ายใน มากกว่าจะเป็นการลงโทษเพราะเรื่องความรักเพียงอย่างเดียว

อีกประเด็นหนึ่งที่มักถูกกล่าวถึง คือสายสกุล "ธรรมสโรช" หลายคนมักเข้าใจว่าเป็นสายเลือดที่สืบทอดจากความรักของพระองค์กับพระโต แท้จริงแล้ว สกุล "ธรรมสโรช" มาก่อนเหตุการณ์นี้ เพราะเป็นสกุลเดิมของ เจ้าจอมมารดาแพ พระมารดาของพระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ จึงไม่ใช่นามสกุลที่เกิดจากพระโอรสหรือพระธิดา
ในเหตุการณ์ครั้งนั้น ความเข้าใจดังกล่าวจึงคลาดเคลื่อนจากข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์

เวลาผ่านมากว่าศตวรรษ เรื่องของ "หม่อมยิ่ง" ยังคงถูกหยิบยกขึ้นมาเล่าอยู่เสมอ
เพราะนี่ไม่ใช่เพียงเรื่องอื้อฉาวในราชสำนัก แต่เป็นเรื่องของมนุษย์คนหนึ่งที่แม้จะประสูติในฐานันดรสูงสุด
ก็ยังมิอาจหนีความรู้สึกของหัวใจ

ประวัติศาสตร์มักบันทึกพระนามของกษัตริย์ ผู้ชนะสงคราม หรือผู้สร้างบ้านเมือง

แต่บางครั้ง เรื่องที่ทำให้คนรุ่นหลังจดจำได้ไม่แพ้กัน กลับเป็นเรื่องของความรัก ความสูญเสีย และราคาที่ต้องจ่าย เมื่อหัวใจเดินสวนทางกับกฎเกณฑ์ของยุคสมัย บางทีโศกนาฏกรรมของ "หม่อมยิ่ง" จึงมิได้สอนเพียงว่า
ความรักอาจนำมาซึ่งความทุกข์ หากยังเตือนให้เห็นว่า ในแต่ละยุคสมัย มนุษย์ล้วนต้องใช้ชีวิตภายใต้กฎของสังคม และบางครั้ง ราคาของการก้าวข้ามกฎนั้นก็สูงเกินกว่าที่ผู้ใดจะคาดคิด

เรื่อง: รักสยามแต่ปางก่อน

เขียน: โอลาฟ

เมื่อเจ้าหญิงแห่งราชสำนักทรงรักชายผู้เคยครองผ้าเหลือง กับโศกนาฎกรรมรักของ "หม่อมยิ่ง"