เมื่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนา “โรงเรียนมหาดเล็กหลวง” เพื่อให้เยาวชนที่ทรงอุปการะได้รับการศึกษาอย่างมีคุณภาพแล้วนั้น ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๕๘ ได้มีพระราชดำริเพิ่มเติมว่า

“ราชประเพณีโบราณนั้น เมื่อพระมหากษัตริย์ทรงประสงค์จะทำนุบำรุงเชื้อสายแห่งพระวงศ์ หรือบุตรของข้าราชการผู้ซื่อสัตย์ จงรักภักดี และทำคุณประโยชน์แก่แผ่นดิน ก็มักทรงรับบุตรเหล่านั้นมาอยู่ใกล้ชิด เพื่อให้ศึกษาเรียนรู้งานราชการอย่างใกล้ชิด และได้รับพระบรมราโชวาทโดยตรง”

นอกจากนี้ ยังทรงอ้างถึงแบบอย่างในต่างประเทศ เช่น อังกฤษและรัสเซีย ซึ่งมีการคัดเลือกบุตรหลานของขุนนางหรือข้าราชการผู้ทรงคุณวุฒิ มาอยู่ใกล้ชิดกับพระราชาธิบดี เพื่อฝึกฝนและเตรียมความพร้อมสำหรับการรับราชการภายหน้า โดยเรียกตำแหน่งนี้ว่า “State Page”

โครงสร้างของมหาดเล็กรับใช้ (State Page)

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าฯ ทรงคัดเลือกนักเรียนมหาดเล็กหลวงอายุระหว่าง ๑๒–๑๘ ปี ให้รับราชการเป็นมหาดเล็กรับใช้ โดยแบ่งเป็น ๒ ชั้น คือ:

ชั้นเล็ก (Junior State Page) เทียบเท่ายศพันจ่าเด็กชา หรือจ่านายสิบในกองทัพบก

ชั้นใหญ่ (Senior State Page) เทียบเท่ายศมหาดเล็กสำรอง หรือร้อยตรีในกองทัพบก

เมื่ออายุครบ ๑๘ ปีบริบูรณ์ จะต้องพ้นจากตำแหน่งนี้

ในช่วงแรก มหาดเล็กรับใช้ยังไม่ได้รับเงินเดือน แต่จะได้รับพระราชทานเครื่องแต่งกาย ต่อมาในวันที่ ๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๕๙ ได้มีการพระราชทานเงินเดือนเป็นประจำ ได้แก่:

ชั้นใหญ่: เดือนละ ๓๐ บาท

ชั้นเล็ก: เดือนละ ๒๐ บาท (แบ่งจ่ายเดือนละ ๒ งวด)

**และในฤดูหนาวยังได้รับพระราชทานเบี้ยพิเศษเพิ่มเติมรายวันอีกด้วย

มหาดเล็กรับใช้ชุดแรก (พ.ศ. ๒๔๕๘)

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าฯ ทรงฉายพระบรมฉายาลักษณ์ร่วมกับมหาดเล็กรับใช้ชุดแรก

ซึ่งประกอบด้วย:

มหาดเล็กรับใช้ชั้นใหญ่

นายหยิบ ณ นคร

บุตรพระยาสีหราชเดโชไชย (แย้ม ณ นคร) ปลัดทูลฉลองกระทรวงกลาโหม

นายปาณี ไกรฤกษ์

บุตรพระยาจักรปาณีศรีศิลวิสุทธิ์ (ลออ ไกรฤกษ์) สมุหพระนิติศาสตร์

มหาดเล็กรับใช้ชั้นเล็ก

หม่อมเจ้าหัชชากร วรวรรณ

ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์

หม่อมเจ้าดิศศานุวัตร ดิศกุล

ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ

หม่อมราชวงศ์เฉลิมลาภ ทวีวงษ์

โอรสหม่อมเจ้าอุดมดิเรกลาภ ในกรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์

หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล

บุตรเจ้าพระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดี (ม.ร.ว.เปีย มาลากุล) เสนาบดีกระทรวงธรรมการ

นายประสาท สุขุม

บุตรเจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เสนาบดีกระทรวงนครบาล

ต่อมา ยังมีนักเรียนมหาดเล็กหลวงได้รับโปรดเกล้าฯ เป็นมหาดเล็กรับใช้อีกหลายครั้ง เช่น:

พระองค์เจ้าอาทิตย์ทิพอาภา

โอรสในกรมหมื่นชุมพรเขตรอุดมศักดิ์

นายชัด กัลยาณมิตร

บุตรเจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์

หม่อมเจ้าอัศนีฟ่องฟ้า เทวกุล

นายเทวมิตร กุญชร ณ อยุธยา

(ยังไม่มีหลักฐานการประกาศแต่งตั้งอย่างเป็นทางการ)

พระมหากรุณาธิคุณที่มีต่อมหาดเล็กรับใช้

เนื่องจากมหาดเล็กรับใช้ต้องอยู่ใกล้ชิดพระองค์ตลอดเวลา จึงไม่มีโอกาสเข้าเรียนตามระบบปกติ แต่กลับได้รับพระราชทานความรู้จากพระองค์โดยตรง ทั้งในการเดินทาง ติดตามเสด็จ และฟังคำสั่งสอนส่วนพระองค์ ซึ่งถือเป็นการเรียนรู้ที่ลึกซึ้งและประเมินค่าไม่ได้

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าฯ ยังทรงแสดงพระกรุณาอย่างลึกซึ้ง ด้วยการ:

ทรงฉายพระบรมฉายาลักษณ์ร่วมกับมหาดเล็กรับใช้

ทรงลงพระบรมนามาภิไธยพระราชทานส่วนตัว

พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ตามความชอบ

เมื่อพ้นตำแหน่ง โปรดเกล้าฯ ให้ไปศึกษาต่อต่างประเทศ หรือเข้ารับราชการในกรมมหาดเล็ก ตามความเหมาะสมของแต่ละคน

เช่นกรณีของ หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล เมื่ออายุใกล้ครบเกณฑ์ ทรงมีพระราชกระแสว่า:

“ปิ่นนั้นอายุก็มากแล้ว ให้ทำอะไรก็ทำได้ดี ไปถามดูซิว่า อยากทำงาน หรืออยากไปเรียนต่อต่างประเทศ”

เมื่อทราบว่าท่านต้องการไปเรียนต่อ จึงโปรดเกล้าฯ ให้ไปศึกษาต่อที่อังกฤษในฐานะนักเรียนหลวงของกระทรวงธรรมการ

อีกตัวอย่างคือ นายปาณี ไกรฤกษ์ ซึ่งแม้จะอยากไปเรียนต่อ แต่ทรงมีพระราชดำรัสว่า:

“ไม่ต้องไปดอก จะสอนให้เอง”

ต่อมาจึงได้เข้ารับราชการในกรมมหาดเล็ก และได้รับการฝึกอบรมจากพระองค์โดยตรง ทั้งด้านภาษาอังกฤษและฝรั่งเศส จนได้รับการเลื่อนตำแหน่งหลายครั้ง และเป็นที่รู้จักในชื่อ “นายจ่ายวด” ในภายหลัง

เรื่องจริงของมหาดเล็ก ผู้ได้เรียนจากกษัตริย์โดยตรง