"จากหญิงสาวสามัญผู้ก้าวเข้าสู่พระราชสำนัก สู่การเป็นพระบรมราชินีแห่งแผ่นดิน

และท้ายที่สุดต้องเสด็จออกจากตำแหน่งที่สูงสุดของฝ่ายใน

เรื่องราวของสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิ์ศจี จึงมิใช่แค่เพียงเรื่องของความรัก
หากแต่ยังสะท้อนพระราชภาระ

ความหวังในการสืบราชสันตติวงศ์
และความเปราะบางของชีวิตในราชสำนักสยามเมื่อกว่าร้อยปีก่อน"

ในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์ ยังมีพระราชินีอยู่พระองค์หนึ่งที่ทรงดำรงตำแหน่งสูงสุดแห่งราชสำนัก
เพียง 2 ปี 8 เดือน

ก่อนจะทรงกลับไปดำรงพระอิสริยยศเดิมในฐานะพระวรราชชายา แม้เวลาบนบัลลังก์จะสั้นมากนัก

แต่พระชนมชีพของพระองค์กลับเต็มไปด้วยเรื่องราวแห่งความหวัง ความรัก ความสูญเสีย
และแรงกดดันที่คนภายนอกนั้นยากเกินจะจินตนาการได้

พระองค์คือ สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิ์ศจี พระวรราชชายา

พระนามเดิมคือ คุณประไพ สุจริตกุล ท่านประสูติเมื่อวันที่ ๑๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๔๕

เป็นธิดาของ เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (ปลื้ม สุจริตกุล) และ ท่านผู้หญิงกิมไล้ สุจริตกุล

ตระกูลสุจริตกุลเป็นสกุลขุนนางสำคัญ อีกทั้งยังมีสายสัมพันธ์กับราชินิกุล
จึงได้เป็นครอบครัวที่ใกล้ชิดพระราชสำนักมาแต่เดิม

เรื่องนี้เกิดขึ้นเมื่อ คุณเปรื่อง สุจริตกุล พี่สาวของท่าน ได้เข้ารับราชการฝ่ายใน

และได้รับพระราชทานสถาปนาเป็น พระสุจริตสุดา พระสนมเอก ในรัชกาลที่ ๖ ทำให้คุณประไพ ได้ถวายตัวเข้ารับราชการในพระบรมมหาราชวังตามธรรมเนียมของสตรีในตระกูลใหญ่ ไม่นานนัก พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชหฤทัยโปรดคุณประไพ และโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น "พระอินทราณี" ก่อนจะเลื่อนพระอิสริยยศเป็น "พระวรราชชายาเธอ พระอินทรศักดิ์ศจี"

เมื่อวันที่ ๑๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๖๕

พระนาม "อินทรศักดิ์ศจี" ซึ่งมีความหมายอันงดงาม เปรียบดังพระองค์ดุจ "พระนางศจี พระมเหสีแห่งพระอินทร์"

อันเป็นนามที่สะท้อนทั้งเกียรติยศ และความไว้วางพระราชหฤทัยจากพระมหากษัตริย์

ในเวลานั้น ราชสำนักสยามต่างเฝ้ารอข่าวสำคัญที่สุดข่าวหนึ่ง นั่นคือ "การประสูติพระราชโอรสผู้จะทรงเป็นรัชทายาท"

รัชกาลที่ ๖ ทรงครองราชย์มานานกว่าสิบปีแล้ว แต่ยังไม่มีผู้สืบราชสันตติวงศ์โดยตรง แม้แต่สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ก็เคยทรงมีพระราชประสงค์อย่างยิ่งที่จะทอดพระเนตรพระราชโอรสมีพระอัครมเหสี และพระราชนัดดาสืบราชวงศ์ แต่พระองค์ก็เสด็จสวรรคตก่อนที่จะสมดังพระราชประสงค์

เมื่อพระวรราชชายาทรงพระครรภ์ ข่าวนี้จึงนำความปลื้มปีติมาสู่ทั้งพระราชสำนัก

ด้วยเหตุนี้ เมื่อวันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๕ จึงมีพระบรมราชโองการสถาปนาพระองค์ขึ้นเป็น

"สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิ์ศจี พระบรมราชินี"

พร้อมทั้งพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดฝ่ายใน และพระราชเกียรติยศต่าง ๆ สมพระอิสริยฐานะ

หากแต่โชคชะตากลับไม่เป็นดังที่ทุกคนคาดหวัง พระครรภ์ครั้งแรกไม่สามารถดำเนินต่อไปได้

ต่อ ๆ มาพระองค์ยังทรงตั้งพระครรภ์อีกหลายครั้ง แต่ล้วนสิ้นสุดลงด้วยการแท้งหรือการประสูติก่อนกำหนด

บันทึกของผู้ใกล้ชิดหลายฉบับกล่าวตรงกันว่า ครั้งหนึ่งทรงแท้งเมื่อพระครรภ์มีอายุราวเจ็ดเดือน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

ทอดพระเนตรพระราชโอรสแล้วถึงกับทรงพระกรรแสงด้วยความอาลัย

เหตุการณ์ครั้งนั้นนับเป็นความสูญเสียที่สะเทือนพระราชหฤทัยของทั้งสองพระองค์อย่างยิ่ง

อย่างไรก็ตาม หลักฐานร่วมสมัยยังสะท้อนว่า แม้จะทรงผิดหวังอย่างหนัก พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวก็มิได้ทรงทอดทิ้งพระบรมราชินี ตรงกันข้าม ยังทรงเอาพระราชหฤทัยใส่ดูแลอย่างใกล้ชิด เสด็จเยี่ยมพระองค์เป็นประจำ และทรงพระราชทานกำลังใจอยู่เสมอในช่วงเวลาเดียวกัน พระองค์ยังทรงพระราชทานที่ดินบริเวณจังหวัดนครปฐม ซึ่งพระราชทานนามว่า "สวนราชฤดี" พร้อมโปรดเกล้าฯ

ให้สร้างพระตำหนักงดงาม และพระราชทานเครื่องเรือนแบบหลุยส์ที่สร้างขึ้นโดยช่างไทยจากโรงเรียนเพาะช่าง

อันนับเป็นตัวอย่างที่สำคัญของการพัฒนางานหัตถศิลป์ไทย ในสมัยนั้น

แต่ชีวิตในราชสำนักมิได้มีเพียงความรัก

ยังเต็มไปด้วยพระราชภาระ ความคาดหวัง และความละเอียดอ่อนของความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล

ในช่วงปลายรัชกาล ได้มี "คุณเครือแก้ว อภัยวงศ์"
เข้ามาเกี่ยวข้องในพระราชสำนักจากการร่วมแสดงละครพระราชนิพนธ์เรื่อง "พระร่วง"

ต่อมาทรงได้รับพระราชทานนามใหม่ว่า "สุวัทนา" และในเวลาต่อมาก็ได้รับการสถาปนาพระอิสริยยศ

บันทึกความทรงจำของผู้ใกล้ชิดหลายฉบับกล่าวถึงเหตุการณ์ความไม่เข้าใจกันภายในราชสำนัก รวมทั้งพระอารมณ์น้อยพระทัยของสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิ์ศจี แต่รายละเอียดเหล่านี้ล้วนเป็นหลักฐานจากบันทึกส่วนบุคคล มิใช่พระบรมราชโองการ จึงควรพิจารณาด้วยความระมัดระวังในฐานะหลักฐานประกอบทางประวัติศาสตร์

ท้ายที่สุด เมื่อวันที่ ๑๔ กันยายน พ.ศ. ๒๔๖๘ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชโองการให้เปลี่ยนพระอิสริยยศของพระองค์ จาก "สมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชินี" กลับเป็น "สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิ์ศจี
พระวรราชชายา"นับจากวันสถาปนา พระองค์ทรงดำรงตำแหน่งพระราชินีอยู่แค่ 2 ปี 8 เดือน

แม้จะมิได้ทรงเป็นพระบรมราชินีอีกต่อไป แต่พระองค์ยังทรงดำรงพระเกียรติยศแห่งพระราชวงศ์อย่างสง่างาม

หลังการเสด็จสวรรคตของรัชกาลที่ ๖ ได้เสด็จประทับ ณ พระตำหนักสวนหงษ์ และวังคลองภาษีเจริญ

และใช้พระชนม์ชีพอย่างเรียบง่าย จนสิ้นพระชนม์ในปี พ.ศ. 2518 สิริพระชนมายุ 73 พรรษา

เรื่องราวของสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิ์ศจี จึงมิใช่เพียงเรื่องของพระราชินีผู้ครองบัลลังก์ช่วงเวลาสั้นที่สุดพระองค์หนึ่ง หากยังสะท้อนให้เห็นว่า เบื้องหลังพระมหามงกุฎและเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันงดงามนั้น คือชีวิตของมนุษย์ผู้ต้องเผชิญทั้งความรัก ความหวัง ความสูญเสีย และภาระอันหนักยิ่งของการเป็น "พระราชินี"

ประวัติศาสตร์มิได้จดจำพระองค์เพียงเพราะพระองค์เคยทรงเป็นราชินี หากยังจดจำพระองค์ในฐานะสตรีผู้เป็นส่วนหนึ่งของช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญที่สุดช่วงหนึ่งของราชวงศ์จักรี และเป็นอีกหน้าประวัติศาสตร์ที่ทำให้เราเข้าใจว่า บางครั้ง "ชะตาชีวิต" ก็ยิ่งใหญ่กว่าพระอิสริยยศที่ได้รับเสียอีก

เรื่องราวชีวิตของราชินีผู้ครองบัลลังก์เพียง 2 ปี 8 เดือน กับชะตาชีวิตของสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิ์ศจี