ภาพการเสด็จเลียบพระนครด้วยขบวนพยุหยาตราทางสถลมารค พระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา ๓ รอบ พุทธศักราช ๒๕๐๖ (ภาพจากปก นิตยสารThailand Illustrated ฉบับยุคปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ต้น ๆ )

จัดเป็นกระบวนสำหรับพระมหากษัตริย์เสด็จพระราชดำเนินเลียบพระนครในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก และเสด็จพระราชดำเนินในการพระราชพิธีสำคัญอื่นๆ การเสด็จพระราชดำเนินเลียบพระนครเนื่องในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกนั้น เป็นพระราชประเพณีที่มีมาแต่โบราณ ความมุ่งหมายอันสำคัญของการเสด็จพระราชดำเนินเลียบพระนครก็เพื่อที่จะให้อาณาประชาราษฎรที่ไม่ได้มีโอกาสเข้าไปเฝ้าฯ ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกในพระราชวัง ได้มีโอกาสเฝ้าฯ ชมพระบารมี และมีโอกาสสำแดงความจงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์พระองค์ใหม่

เคยได้ยินท่านผู้รู้บางท่านกล่าวว่า เท่าที่โบราณท่านจัดกระบวนแห่เสด็จพระราชดำเนินเลียบพระนครเป็นกระบวนพยุหยาตราอย่างใหญ่มโหฬาร เพรียบพร้อมด้วยกำลังทหารเหล่าต่างๆ แห่นำและตามเสด็จฯ องค์พระมหากษัตริย์ก็เสด็จฯ ท่ามกลางกระบวนพระบรมราชอิสริยยศ อึงมี่ด้วยเสียงประโคมกลองชนะและแตรสังข์นั้น มิใช่เพียงแต่จะประสงค์ให้ราษฎรเฝ้าฯ อย่างเดียว หากแต่มีความมุ่งหมายที่จะให้พสกนิกรทั้งปวงได้เห็นแสนยานุภาพอันเกรียงไกรที่สนับสนุนพระบรมเดชานุภาพแห่งพระมหากษัตริย์พระองค์ใหม่ของตนด้วย เผื่อไว้ว่าถ้ามีผู้คิดร้ายจะได้หวั่นไหวกริ่งเกรงในแสนยานุภาพที่อยู่ภายใต้พระบารมี แต่อย่างไรก็ตาม ในกาลต่อมาความมุ่งหมายในทำนองจะแสดงแสนยานุภาพก็เป็นอันค่อยๆ หมดลง คงมุ่งหมายแต่เพียงเพื่อให้การพระราชพิธีได้เป็นไปโดยถูกต้องตามระบอบโบราณราชประเพณีเท่านั้น

กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานไว้ว่า ประเพณีเดิมในการเสด็จเลียบเมือง เห็นจะเสด็จเลียบเมืองที่รายรอบมณฑลราชธานีด้วย องค์พระมหากษัตริย์ก็ต้องเสด็จโดยกระบวนทั้งทางบกทางเรือ รอนแรมไปจนกว่าจะรอบมณฑลราชธานี เพื่อบำรุงความสามิภักดิ์ และให้ประจักษ์พระเดชานุภาพแก่ประชาชนทั้งหลาย ครั้นนานมาเห็นเป็นการลำบากโดยไม่จำเป็น จึงย่นระยะทางลงเป็นเพียงเลียบพระนครราชธานี แล้วต่อมาก็ย่อลงมาอีกชั้นหนึ่ง คงแห่เสด็จเลียบรอบพระนครแต่ทางเรือ ส่วนทางบกแห่เสด็จแต่เพียงรอบพระราชวัง*๑

ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ มีพิธีเสด็จเลียบพระนครโดยกระบวนพยุหยาตรา (ใหญ่) สถลมารคมาตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ คราวที่ได้ทรงกระทำพิธีพระบรมราชาภิเษกเต็มตำรา เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๘ การเสด็จเลียบพระนครครั้งนั้นยาตรากระบวนแห่ทักษิณาวรรตรอบพระบรมมหาราชวัง มิได้หยุดกระบวน ณ ที่ใด เห็นจะทรงกระทำตามเยี่ยงอย่างที่เคยมีมาในปลายสมัยกรุงศรีอยุธยาจริงๆ ในรัชกาลต่อมาก็คงกระทำตามแบบอย่างในรัชกาลที่ ๑ ครั้งถึงรัชกาลที่ ๔ จึงมีการเปลี่ยนแปลงโดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เทียบกระบวนที่หน้าวัดพระเชตุพนฯ แล้วเสด็จเข้าสู่พระอุโบสถ ทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการและถวายต้นไม้ เงิน-ทอง บูชาพระรัตนตรัยด้วย

ต่อมาในรัชกาลที่ ๖ คราวที่โปรดให้ตั้งการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมโภช เมื่อ ๒๔๕๔ ได้โปรดให้เปลี่ยนเส้นทางยาตรากระบวนพยุหยาตรา (ใหญ่) สถลมารคเลียบพระนครเสียใหม่ เป็นออกจากพระบรมมหาราชวังไปตามถนนหน้าพระธาตุ ถนนราชินี หยุดกระบวนที่พลับพลาท้องสนามหลวง เสด็จขึ้นประทับพลับพลาให้พ่อค้าประชาชนเฝ้าฯ ถวายพระพรชัยมงคล แล้วเสด็จขึ้นประทับพระราชยานพุดตานทองยาตรากระบวนพยุหยาตราข้ามสะพานผ่านพิภพลีลา เลี้ยวไปตามถนนจักรพงศ์ เลี้ยวขวาถนนพระสุเมรุ เทียบพระราชยานทีเกยพลับพลาหน้าวัดบวรนิเวศวิหาร เสด็จเข้าสู่พระอุโบสถ ทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการและถวายต้นไม้เงิน-ทอง บูชาพระพุทธชินสีห์ และถวายดอกไม้ธูปเทียนสักการะสมเด็จพระอุปัธยาจารย์

จากนั้นเสด็จโดยกระบวนพยุหยาตราไปทรงนมัสการพระพุทธปฏิมากร ณ พระอุโบสถวัดพระเชตุพนฯ โดยยาตรากระบวนไปตามถนนพระสุเมรุ เลี้ยวขวาไปตามถนนราชดำเนินกลาง และถนนสนามไชย ระหว่างทางได้หยุดกระบวน แล้วเสด็จขึ้นประทับพลับพลาที่ถนนราชดำเนินกลาง เพื่อให้บรรดาชาวยุโรปที่ได้มาทำการค้าขายอยู่ในพระนครเฝ้าฯ ถวายพระพรชัยมงคลด้วย

เมื่อเสร็จพิธีที่พระอุโบสถวัดพระเชตุพนฯ แล้ว เสด็จยาตรากระบวนไปตามถนนพระเชตุพน ถนนมหาราช ถนนหน้าพระลาน คืนสู่พระบรมมหาราชวัง

เรื่องเล่าจากปกหนังสือเก่า การเสด็จเลียบพระนครด้วยขบวนพยุหยาตราทางสถลมารค