เล่าเรื่อง แผนที่ในราชอาณาจักรสยาม (Maps of Siam) ตอนที่ 1

แผนที่ของสยามบ้านของเรานั้น จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ค้นพบฉบับแรก ๆ ที่ถูกตีพิมพ์ขึ้นโดยชาวตะวันตก โดยเฉพาะชาวต่างชาติที่เข้ามาติดต่อค้าขายเมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ประเทศแรก ๆ อย่างฝรั่งเศสซึ่งตรงกับสมัยพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 และแผนที่ที่ถูกนำมาพิมพ์ซ้ำให้เห็นบ่อยครั้ง ได้แก่“แผนที่ราชอาณาจักรสยาม” หรือ Carte bu Royaume De Siam ที่จัดพิมพ์ขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2229 ตรงกับสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

สำหรับแผนที่ที่ชาวสยามวาดขึ้นเองนั้น โดยมากเป็นแผนที่แสดงอาณาเขตเฉพาะส่วน เช่นเส้นทางการเดินทัพ เส้นทางเรือ แผนที่เมือง และในสมัยก่อนแนวคิดการแบ่งขอบเขตแดนยังไม่ปรากฏชัดเจนนัก จึงไม่ปรากฏหลักฐานแผนที่ในสมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งผลิตโดยชาวสยามมาก่อน

นับแต่ครั้งที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ปฐมกษัตริย์แห่งบรมราชวงศ์จักรีสถาปนากรุงเทพมหานครเป็นราชธานีแห่งใหม่จนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังไม่ปรากฏว่ามีการทำแผนที่ตัวเมืองกรุงเทพมาก่อนเท่าที่ค้นพบคงมีแต่แผนที่การเดินทัพโบราณซึ่งจะแสดงอาณาเขตครอบคลุมพื้นที่ภาคกลาง และภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทยในปัจจุบันมีชื่อเรียกว่า “แผ่นที่ยุทธศาสตร์ ครั้งรัชกาล พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 “ จากหลักฐานที่ปรากฏสันนิษฐานได้ว่าร่างขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และมาเขียนเป็นแผนที่ฉบับสมบูรณ์อย่างที่เห็นในปัจจุบันในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อพินิจพิเคราะห์อย่างถ้วนถี่แล้ว การทำแผนที่ฉบับนี้ใช้วิธีการเขียนแบบใช้มโนภาพ แสดงให้เห็นลักษณะภูมิประเทศ แม่น้ำ ภูเขา ป่า ป้อมค่าย หมู่บ้าน ลงรายละเอียดคล้ายการวาดภาพจิตรกรรมฝาผนัง และได้เขียนชื่อทางภูมิศาสตร์กำกับไว้อีกด้วย แนวทางการเดินทัพโยงด้วยเส้นสีดำ เพื่อให้ทราบว่าควรจะเดินไปในทิศทางใดและมีสิ่งกีดขวางทางธรรมชาติอะไรบ้าง การกำหนดระยะเวลาการเดินทางเป็นวันหรือเป็นคืน

หลักฐานชิ้นสำคัญอีกชิ้นหนึ่งที่เพิ่งจะค้นพบไม่นานมานี้ ได้พบแผนที่โบราณในราชสำนักสยามที่เก็บไว้นานหลายร้อยปี สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เป็นการค้นพบโดยบังเอิญเมื่อปี2539 โดยข้าราชการสำนักพระราชวังได้พบโดยบังเอิญที่ตำหนักพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าอัพภันตรีชา พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 ในพระบรมมหาราชวัง แผนที่ดังกล่าวถูกวาดขึ้นบนผ้าดิบสีเนื้อจำนวน 17 ชิ้น หรือในทางศัพท์ทางภูมิศาสตร์เรียกว่าระวาง มีขนาดที่แตกต่างกัน ชิ้นที่ใหญ่ที่สุดมีขนาดถึง 5.17x3.88 เมตร เมื่อสำรวจอย่างละเอียดแผนที่แต่ละผืนจะถูกวาดลงบนผืนผ้าอย่างสวยงาม แสดงภูมิศาตร์ รวมถึงเส้นทางยุทธศาสตร์ทางการรบระหว่างไทยกับพม่า ตลอดจนเส้นทางการค้าขายกับจีนในรัชกาลที่ 1 – 3 รวมทั้งแสดงการตั้งป้อมปราการ สถานที่สำคัญทางศาสนา ถิ่นฐานของชนกลุ่มน้อยพืชพรรณ และสัตว์ในบางทิ้งถิ่น จำนวนประชากร ระยะทางและเวลาในการใช้ รวมถึงเหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้นในบริเวณนั้น หลังจากมีการซ่อมแซมบ้างแล้ว แผนที่ทั้ง 17 ระวางได้ถูกเก็บรักษาไว้ณห้องสมุดส่วนพระองค์สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา สยามบรมราชกุมารี

จากที่กล่าวมาข้างต้นการทำแผนที่ในยุคแรกๆ ของสยามจัดทำขึ้นโดยชนชาติตะวันตกที่เข้ามาติดต่อค้าขายกับสยาม ดังนั้น การจัดทำแผนที่ตามแบบตะวันตกของสยาม ได้เริ่มต้นขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเสด็จกลับจากประพาสเกาะชวาแหลมาลยู และประเทศอินเดียในปี พ.ศ. 2416 ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ นายเฮนรี อาละบาสเตอร์ ซึ่งเคยเป็นราชฑูตอังกฤษประจำประเทศสยาม เข้ามาเป็นที่ปรึกษาส่วนพระองค์ด้วย นายเฮนรี อาละบาสเตอร์ ได้กราบบังคมทูลถวายคำแนาะนำการทำนุบำรุงบ้านเมืองแบบตะวันตกหลายประการ รวมทั้งการสำรวจและทำแผนที่ด้วย ดังนั้นจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้จัดตั้งกองทำแผนที่ขึ้น ใน พ.ศ.2418 จากนั้นได้มีการสำรวจทำแผนที่ในกรุงเทพ ฯ เพื่อตัดถนนเจริญกรุง และถนนสายอื่น ๆ อีกหลายสาย นับได้ว่าเป็นแผนที่ตัวเมืองกรุงเทพ ฯ ฉบับแรก แต่ปัจจุบันไม่มีหลักฐานเหลืออยู่ งานขั้นต่อไปได้แก่การทำแผนที่เพื่อวางสายโทรเลขจากกรุงเทพ ฯ ไปเมืองพระตะบอง แผนที่บริเวณปากอ่าวสยาม เพื่อประโยชน์ ในการเดินเรือ และใช้เป็นแนวทางสำหรับวางแผนป้องกันชายฝั่งทะเล เนื่องจากคาดว่าจะถูกประเทศฝรั่งเศสรุกรานในอนาคต พ.ศ. 2423 รัฐบาลอังกฤษได้ขออนุมัติรัฐบาลสยามให้ กองทำแผนที่ กรมแผนที่แห่งอินเดียซึ่งมีกัปตัน เอช ฮิลล์ เป็นหัวหน้ากับนายเจมส์ แมคคาร์ธี เป็นผู้ช่วย ทำการวางโครงข่ายสามเหลื่อมจากประเทศอินเดียผ่านประเทศพม่า เข้าเขตประเทศสยามทางจังหวัดราชบุรี เพื่อเข้าบรรจบกับแผนที่ทางทะเลที่ปากแม่น้ำเจ้าพระยาและสร้างหมุดหลักฐานทางแผนที่ ที่ภูเขาทอง และที่องค์ พระปฐมเจดีย์ เพื่อเป็นจุดตรวจสอบ ครั้งนั้นข้าราชการไทยพากัน หวั่นวิตกมาก เนื่องจากประเทศทางตะวันตก ที่ล่าอาณานิคม ก่อนจะเข้ายึดครองประเทศใด มักจะขอเข้าสำรวจทำแผนที่เสียก่อน นายเฮนรี อาละบาสเตอร์ ได้กราบบังคมทูลเสนอแนะว่า ถ้าทรงเห็นประโยชน์ต่อการวางรากฐานงานทำแผนที่ของประเทศสยามตามแบบอย่างประเทศตะวันตกแล้วควรอนุญาตให้ดำเนินการได้ตามที่ร้องขอ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำริเห็นชอบด้วยการวางโครงข่ายสามเหลี่ยมในครั้งนั้นจึงเป็นพื้นฐานการทำแผนที่ของประเทศไทยในปัจจุบัน พร้อมกันนั้น นายเฮนรี อาละบาสเตอร์ ได้กราบบังคมทูลเสนอให้เชิญ นายเจมส์ แมคคาร์ธี เข้ามารับราชการในประเทศสยามด้วย เมื่อติดต่อกับนายเจมส์ แมคคาร์ธี แล้วไม่ขัดข้อง จึงทรงติดต่อกับรัฐ บาลอังกฤษ เพื่อขออนุญาตให้ นายเจมส์ แมคคาร์ธี เข้ามารับราชการในประเทศสยาม โดยสังกัด ฝ่ายพระกลาโหม ตั้งแต่เวลานั้นเป็นต้นมา

โปรดติดตามอ่านได้ตอนต่อไป........