แม้พระราชภารกิจจะมากมาย แต่ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระราชทานเวลาอบรมเจ้านายเล็ก ๆ เสมอ

เกมซักถามบนบันไดขั้นบันได

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประทานเกมซักถามบนบันไดโดยโปรดยืนบนบันไดขั้นสูงสุดให้พระราชโอรส–ธิดาประทับบนขั้นที่ต่ำลงมา ก่อนจะซักถามความรู้ต่างๆ เช่น ชื่อพระที่นั่ง ถนน เรือพระที่นั่ง และพระญาติที่ต้อง “คล้องจอง” ให้จดจำได้แม่นยำ

ท่องจำบทคล้องจอง & ประเพณีราชสำนัก

ทรงเน้นการจดจำชื่อสถานที่สำคัญและขนบธรรมเนียมในราชสำนักผ่านบทคล้องจอง เช่น ชื่อพระที่นั่ง ชื่อประตู ถนน เรือพระที่นั่ง และพระนามพระปิตุลา-ปิตุจฉา ซึ่งช่วยฝึกความจำและยึดโยงกับวัฒนธรรมราชสำนัก

ฝึกงานราชการตั้งแต่เยาว์

พระองค์โปรดให้พระราชโอรสเข้าร่วมประชุมเสนาบดี เปรียบเสมือนฝึกงานราชการ โดยทรงมอบหมายหน้าที่ทั้งในฐานะอาลักษณ์ (อ่านถวาย) และคนอัญเชิญพระราชสาส์น ช่วยให้เจ้านายเข้าใจบทบาทหน้าที่และโครงสร้างกรรมการบริหารบ้านเมืองตั้งแต่ยังเด็ก

การอ่านถวายก่อนนอน

เจ้านายฝ่ายในที่มีความรู้ด้านหนังสือ รวมทั้งละคณะข้าหญิงทรงความรู้อย่างกรมหลวงสมรรัตนสิริเชษฐ จะอ่านสารคดี วรรณกรรม และประวัติศาสตร์ เช่น “พงศาวดารเขมร”, “สามก๊ก”, “รามเกียรติ์” ให้เจ้านายเล็กทรงฟังก่อนนอน

สมุดจดรายวันของเจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ

พระองค์ทรงได้รับสมุดบันทึกจากพระราชบิดาเมื่อครบรอบ 5 พรรษา และทรงใช้บันทึก “จดหมายเหตุรายวัน” บันทึกเหตุการณ์ การซักถาม และสิ่งที่ฟังก่อนนอน เรียนรู้ประวัติศาสตร์ วรรณกรรม และคติธรรม ตั้งแต่วัยเยาว์

วินัยและมารยาทในวัง

นอกจากความรู้แล้ว เจ้านายเล็กๆ จะถูกฝึกวินัยกิริยา เช่น วิธีคลาน หมอบ ไหว้ รวมถึงการสอบถามว่าทำอะไร เมื่อใด สุภาพจริตอย่างไร หมอสมิธเล่าว่า:“ทุกวันเมื่อเจ้านายเล็กๆ …จะต้องทูลเล่าเรื่องราวของ

ตัวเอง … การสอบถามรวมถึงพี่เลี้ยง”

การลงโทษเพื่อประสิทธิภาพ

ยังใช้การลงโทษเพื่อปลูกจิตสำนึก เช่น การตีหรือหักนิ้วมือ หากเด็กประพฤติเสีย โตช้า โดยเชื่อว่า “รักลูกให้ตี” เพื่อสร้างวินัย

การอบรมเจ้านายเล็กในรัชกาลที่ 5 เป็นระบบผสมของการเรียนรู้ผ่าน เกม, บทคล้องจอง, ฝึกราชการจริง, อ่านถวายก่อนนอน, จดบันทึกประจำวัน, ฝึกมารยาท, และ วินัยเข้มงวด โดยมีพระราชบิดาและเจ้านายในวังฝ่ายในร่วมกันสรรค์สร้าง เป็นแบบอย่าง “กำลังของแผ่นดิน” ที่ไม่เพียงเสริมสร้างความรู้ แต่ยังหล่อหลอมคุณธรรม วินัย จิตสำนึกรับผิดชอบต่อแผ่นดิน

ขอบคุณข้อมูลจาก :

ศิลปวัฒนธรรม มี.ค.2548 – ซิลปวัฒนธรรม / ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย Dek-D.com

Dek‑D บอร์ด “การอบรมเจ้านายในพระราชสำนักฝ่ายใน” Blockdit+3Dek-D.com+3YouTube+3

จดหมายเหตุรายวันของเจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ – TU Digital, TKpark thailitdir.sac.or.th+8tkapp.tkpark.or.th+8Dek-D.com+8

Silpa‑Mag และหอจดหมายเหตุแห่งชาติ (เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ)

ขอบคุณรูปภาพจาก : ศิลปวัฒนธรรม

แบบอย่างการศึกษาชั้นสูงของเจ้านายเล็กๆ ในสมัยรัชกาลที่ 5