คนไทยโดยพื้นฐานไม่ค่อยมีหนวดเคราดกดำเหมือนชาวตะวันตกหรือชาวแขก เรื่อง “นายจัน หนวดเขี้ยว” แห่งบ้านบางระจัน ที่เราคุ้นหูกันนั้น ก็ยังเป็นเพียงเรื่องเล่าในตำนานซึ่งนักประวัติศาสตร์ยังถกเถียงกันว่ามีอยู่จริงหรือไม่ จึงไม่อาจถือเป็นหลักฐานว่าสยามนิยมการไว้หนวดมาตั้งแต่โบราณ

อันที่จริงแล้ว หลักฐานภาพจิตรกรรมฝาผนังตั้งแต่สมัยอยุธยามาจนถึงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ล้วนไม่ค่อยพบการไว้หนวดแบบตกแต่งสวยงามอย่างฝรั่งเลย แม้แต่ชนชั้นสูงและพระมหากษัตริย์ในยุคต้นรัตนโกสินทร์ก็แทบไม่มีใครไว้หนวด จะพบก็เพียงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ทรงไว้พระมัสสุบ้าง แต่ยังไม่ถึงขั้นกลายเป็นแฟชั่น

กระทั่งรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่ออิทธิพลตะวันตกแผ่เข้าสู่สยาม พระองค์ทรงเป็นผู้นำในการปรับเปลี่ยนวัฒนธรรมหลายด้าน ทั้งการตัดผมสั้นแบบฝรั่งแทน “มหาดไทย” ของชายสยาม การเลิก “ผมปีก” ของสตรีให้กลายเป็นผมยาวแบบสมัยนิยม รวมถึงการทรงไว้พระมัสสุ ซึ่งนับเป็นพระราชนิยมใหม่ที่สะท้อนภาพลักษณ์ “ชายสมัยใหม่”

ผลที่ตามมาคือ พระบรมวงศานุวงศ์ ขุนนาง ข้าราชการทหารและพลเรือน ต่างนิยมไว้หนวดมากขึ้น ภาพถ่ายในยุครัชกาลที่ 5–6 จึงปรากฏบุรุษชาวสยามจำนวนไม่น้อยที่มีหนวดตกแต่งเรียบร้อย ดูสง่างามคล้ายฝรั่ง

นิตยสาร วชิรญาณวิเศษ ยังมีบทความถกเถียงกันในยุคนั้นว่า “ควรไว้หนวดหรือไม่” ซึ่งสรุปว่า หนวดที่โกนจนหมดก็ดูจืดชืดไป แต่ถ้าปล่อยรกรุงรังก็ไม่งาม สิ่งที่เหมาะสมคือ การไว้หนวดแล้วตกแต่งให้เรียบร้อย จึงจะเสริมบุคลิกภาพให้ดูคมเข้ม ขึงขัง เหมาะกับความเป็นชาย โดยเฉพาะในหมู่ทหาร

กล่าวได้ว่า การไว้หนวดในสยามจึงมิใช่ธรรมเนียมดั้งเดิม แต่เป็น แฟชั่นที่รับอิทธิพลตะวันตก ซึ่งขึ้นๆ ลงๆ ตามยุคสมัย บางช่วงก็ถือเป็น “สัญลักษณ์ของความทันสมัย” แต่บางยุคก็กลับไปสู่ความสะอาดเกลี้ยงเกลา สะท้อนการเปลี่ยนแปลงทางรสนิยมของสังคมไทยได้อย่างน่าสนใจ

แฟชั่นไว้หนวดในสยาม