รู้หรือไม่ นักประพันธ์ผู้ฝากชื่อไว้ในประวัติศาสตร์วรรณกรรมไทยด้วยนิยายอมตะ ผู้ชนะสิบทิศ หาได้ถือกำเนิดในเรือนหอหรูหรา หรือเรือนชานชาววังไม่ หากแต่ลืมตาดูโลกขึ้น ณ “โรงเลี้ยงเด็ก” อันทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งโดย พระอัครชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมขุนสุทธาสินีนาฏ เมื่อรัตนโกสินทรศก 103 (พ.ศ. 2433) โรงเลี้ยงแห่งนั้นตั้งอยู่ใกล้สะพานยศเส จนผู้คนเรียกขานว่า “โรงเลี้ยงเด็กยศเส”

ณ สถานที่ซึ่งสร้างขึ้นด้วยพระเมตตานั้นเอง ได้อุบัติบุรุษผู้หนึ่งนามว่า โชติ แพร่พันธุ์ ผู้ซึ่งภายหลังโลกวรรณกรรมรู้จักในนาม “ยาขอบ”. เรื่องราวกำเนิดของเขาแฝงความเจ็บปวดของมารดา“แม่จ้อย” หญิงสาวชาวบ้านธรรมดา ที่เคยมีสัมพันธ์กับเจ้าอินแปง ชายหนุ่มเชื้อสายเจ้าเมืองแพร่ หากฝ่ายตระกูลสูงศักดิ์ไม่ยินยอม จึงบังคับให้ชายหนุ่มเข้าสู่พิธีสมรสกับธิดาเจ้าหลวงเมืองน่าน ทิ้งไว้เพียงรอยแผลใจแก่แม่จ้อย ผู้เด็ดเดี่ยวปฏิเสธนามสกุลฝ่ายชาย แล้วกราบทูลขอพระเมตตาจาก สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ จนได้พระราชทานนามสกุลใหม่ว่า “แพร่พันธุ์” เป็นสิริมงคลแก่ชีวิตลูกชาย

โชติเติบโตอยู่ในอ้อมแขนแห่งโรงเลี้ยงยศเสนานถึง 5-6 ปี ก่อนออกเผชิญโลกภายนอก เขาเข้าเรียนที่โรงเรียนเทพศิรินทร์ ได้รับความอุปถัมภ์อยู่ระยะหนึ่ง แต่กระแสเศรษฐกิจตกต่ำก็กระชากเขาสู่ความเร่ร่อนอีกครั้ง ทว่าเส้นทางแห่งวรรณศิลป์กลับรออยู่ เมื่อโชติเริ่มจับปากกาในวงการหนังสือพิมพ์ ทั้ง สยามรีวิว และ ธงไทย

ครั้นปี พ.ศ. 2472 กุหลาบ สายประดิษฐ์ ก่อตั้ง “สุภาพบุรุษ” รายปักษ์ โชติได้โอกาสเขียนแทนคอลัมน์ที่ขาดต้นฉบับ และกุหลาบก็ประทานนามปากกาใหม่แก่เขา ยาขอบ เลียนเสียงจากนักเขียนตลกอังกฤษ เจ.ดับบลิว. ยาค็อบ นับแต่นั้นงานประพันธ์ของเขาก็เริ่มปรากฏ โดยชิ้นแรกคือ

“จดหมายเจ้าแก้ว”

ไม่นาน เขาก้าวขึ้นเป็นบรรณาธิการ สุริยารายวัน และเริ่มต้นนิยาย ยอดขุนพล ซึ่งภายหลัง มาลัย ชูพินิจ ได้เปลี่ยนชื่อใหม่เป็น ผู้ชนะสิบทิศ. เรื่องนี้ยาขอบเขียนขึ้นจากพงศาวดารที่อ่านเพียงแปดบรรทัด แต่กลับแตกหน่อกลายเป็นวรรณกรรมยิ่งใหญ่ถึงแปดเล่มประจักษ์ถึงพรสวรรค์อันหาที่เปรียบได้ยาก

แม้ชีวิตส่วนตัวจะผันผวน และบั้นปลายสิ้นด้วยโรคพิษสุราเรื้อรังและเบาหวานในวัยเพียง 48 ปี

(พ.ศ. 2499) แต่ชื่อเสียงของ ยาขอบ ยังคงยืนยง ผลงานของเขาทั้ง ผู้ชนะสิบทิศ, เพื่อนแพง, สามก๊กฉบับวณิพก และงานเรียงปกิณกะมากมายต่างส่องประกายดุจเพชรน้ำงามในโลกวรรณกรรม

และแม้เขาจะถือกำเนิดจากโรงเลี้ยงเด็กยศเส สถานที่ซึ่งสร้างขึ้นด้วยพระเมตตาของพระอัครชายาเธอแต่ชีวิตและงานเขียนกลับกลายเป็นหลักฐานแห่งพลังใจ ว่าความยิ่งใหญ่ทางปัญญานั้นมิได้ขึ้นอยู่กับกำเนิด หากอยู่ที่จิตวิญญาณผู้ถือปากกา.

ชีวิตส่วนตัวของเขาเต็มไปด้วยความขัดแย้ง ระหว่างความคิด เกียรติยศ และนิสัยรักอิสระ เขาไม่มีที่อยู่อาศัยแน่นอน อยู่บ้านที่ทำงานเป็นหลัก มิตรสหายมากมาย และเคยได้รับการอุปถัมภ์จากผู้คนรอบข้างในด้านต่าง ๆ

ยาขอบเสียชีวิตเมื่อวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2499 ขณะอายุ 48 ปี ด้วยโรคพิษสุราเรื้อรัง และเบาหวาน
(บางแหล่งกล่าวว่าอาจมีวัณโรคร่วมด้วย)

โชติ แพร่พันธุ์ ถึงชีวิตจริงจะแพ้ แต่ยังเป็น “ผู้ชนะสิบทิศ”