กรุงเทพมหานครในอดีต มิใช่เมืองที่เต็มไปด้วยตึกสูง ถนนกว้าง และการจราจรติดขัดดังเช่นปัจจุบัน แต่เป็นเมืองที่ชีวิตไหลเวียนอยู่บนลำน้ำ บ้านเรือน ตลาด วัดวาอาราม ต่างผูกพันอยู่กับคลองและแม่น้ำอย่างแนบแน่น

พื้นที่ของเมืองตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มปากแม่น้ำเจ้าพระยา อุดมไปด้วยแหล่งน้ำธรรมชาติและคลองที่ขุดขึ้นเพื่อการคมนาคม การเกษตร และการระบายน้ำ

"คลองคือถนน"

"เรือคือรถ"

นี่คือคำเปรียบเปรยที่อธิบายวิถีชีวิตในบางกอกได้ดีที่สุดในยุคนั้น

บทพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 2 : ภาพสะท้อนชีวิตริมน้ำ

ในบทละครเรื่อง อิเหนา พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2) ทรงบรรยายสภาพเมืองบางกอกในยุคต้นรัตนโกสินทร์ได้อย่างชัดเจน ด้วยถ้อยคำที่งดงามและมีชีวิตชีวา:

คลองหลอดแลลิ่วสุดตา

น้ำลงคงคาไม่ขอดเคือง

นาวาค้าขายพายขึ้นล่อง

ตามแม่น้ำลำคลองแน่นเนือง

แพลอดตลาดท่าหน้าเมือง

นองเนืองเป็นขนัดในนที

ข้าวของต่างต่างเอาวางขาย

แพรม่วนมากมายหลายสี

ยกทองล่องจวนเจ็ดตะคลี

พลอยมณีเพชรนิลจินดา

ถ้อยคำเหล่านี้เป็นหลักฐานทางวรรณคดีที่แสดงให้เห็นถึงการใช้คลองเป็นเส้นทางหลักในการค้าขายและดำรงชีวิต สะท้อนภาพเมืองบางกอกที่เต็มไปด้วยแพร้านค้า เรือสินค้าจากหลากถิ่น และชีวิตที่เคลื่อนไหวอยู่บนผืนน้ำ

คลองในประวัติศาสตร์: โครงข่ายชีวิตของเมืองหลวง คลองสำคัญในกรุงเทพฯ เช่น

คลองบางหลวง (คลองบางกอกใหญ่)

คลองโอ่งอ่าง

คลองมหานาค

คลองผดุงกรุงเกษม

คลองหลอด (คลองตรงข้างพระบรมมหาราชวัง ซึ่งเชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยาไว้ทั้งสองฝั่ง)

นอกจากการคมนาคม คลองยังใช้เป็นเส้นแบ่งเขตพระราชวัง พระราชอาราม

และเป็นทางระบายน้ำในฤดูน้ำหลาก

จากเวนิสแห่งตะวันออกสู่ถนนคอนกรีต

ในช่วงปลายรัชกาลที่ 5 จนถึงรัชกาลที่ 6 เมื่อระบบถนนและยานยนต์เข้ามาแทนที่ทางน้ำ บางคลองจึงถูกถมกลายเป็นถนน หลายสายหายไปจากแผนที่และความทรงจำ แต่ร่องรอยของเมืองแห่งคลองยังคงปรากฏอยู่ในวรรณคดี ศิลปะ และภาพถ่ายเก่าแก่ของกรุงเทพ ฯ

‘คลองในบางกอก’ เมืองและชีวิตที่ผูกพันธ์กับสายน้ำ