จากละครโทรทัศน์เรื่อง “อำแดงเหมือนกับนายริด”
ที่ Thai PBS นำกลับมาออกอากาศอีกครั้ง ทำให้ชื่อของ “อำแดงเหมือน” หญิงชาวสวนบางม่วง เมืองนนทบุรี
กลับมาโลดแล่นในความทรงจำของคนไทยอีกวาระหนึ่ง

เบื้องหลังเรื่องรักของหญิงสาวคนธรรมดา ที่ลุกขึ้นมาต่อสู้เพื่อสิทธิในการเลือกคู่ครองของตนเอง
คือ “คดีความจริง” ในสมัยรัชกาลที่ ๔ และคือที่มาของวลีอันเจ็บแสบที่ใช้โปรโมตภาพยนตร์โดย เชิด ทรงศรี

“ผู้หญิงเป็นควาย ผู้ชายเป็นคน”

หลายคนได้ยินประโยคนี้แล้วรู้สึกแรง หยาบ และเหมือนดูถูกผู้หญิง
แต่หากมองย้อนไปยัง “รากฐาน” ทางประวัติศาสตร์ วลีนี้สะท้อน
“ระบบคิด” เรื่องเพศและกฎหมายในสมัยโบราณได้อย่างชัดเจน

วลีแรง ๆ แต่มาจากตัวบทกฎหมาย

คำเปรียบ “ผู้หญิงเป็นควาย” ในที่นี้ ไม่ใช่คำด่าตามความหมายสมัยใหม่
หากแต่สะท้อนฐานคิดในกฎหมายโบราณ ที่มอง “ลูกสาว” เป็นทรัพย์สินที่พ่อแม่มีสิทธิ “ยกให้ ขายให้” ผู้อื่นได้
คล้ายการตั้งราคาโค กระบือ หรือทาส

ใน พระราชบัญญัติลักษณะลักพา ที่ประกาศในรัชกาลที่ ๑
(ซึ่งภายหลังถูกหยิบมาพิจารณาใหม่ในสมัยรัชกาลที่ ๔) มีตอนหนึ่งอธิบายหลักเกณฑ์สำคัญว่า

บิดามารดา ไม่ใช่เจ้าของชีวิตบุตรอย่างสิ้นเชิง

การ “ขายลูกสาว” ให้ชายใดชายหนึ่ง จะทำไม่ได้เลย หากลูกสาวไม่ยินยอม

ถ้าลูกยอมให้ขาย จึงจะถือว่าซื้อขายได้ และลูกมีสิทธิจำกัดวงเงินหนี้ของตนเอง

กฎหมาย “ห้าม” มองบุตรเหมือนโค กระบือ ช้าง ม้า หรือทาส ที่ตั้งราคาซื้อขายกันตามใจเจ้าของ

พระราชปรารภตอนสำคัญจึงตัดขาดจากความคิดเดิมที่ว่า

พ่อแม่จะ “ขายลูกสาวกิน” ตามอำเภอใจไม่ได้อีกต่อไป

นี่เองคือรากความหมายของวลี “ผู้หญิงเป็นควาย ผู้ชายเป็นคน”

ฝั่ง “ผู้หญิง” ถูกผูกโยงกับ “การซื้อขาย” เรื่องสินสอดและการยกให้ผัว

ส่วน “ผู้ชาย” ไม่ได้ถูกตีราคาเช่นนั้น จึงถูกมองว่า “มีค่าความเป็นคน” มากกว่าในโครงสร้างสังคมยุคนั้น

คดีอำแดงเหมือน : หญิงชาวสวนที่กล้าทูลเกล้าฯ ถวายฎีกา

วันที่ วันจันทร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ศักราช ๑๒๒๗

มีการประกาศพระราชบัญญัติลักษณะลักพาฉบับสำคัญ ซึ่งมีที่มาจากฎีกาของหญิงสาวคนหนึ่ง

หญิงคนนั้นคือ “อำแดงเหมือน” บุตรของนายเกต กับอำแดงนุ่น ชาวสวนบางม่วง เมืองนนทบุรี อายุราว ๒๑ ปี

อำแดงเหมือนกับ นายริด รักใคร่กันมาก่อน แต่บิดามารดาไม่รู้

ต่อมามีนายภูมาสู่ขอ พ่อแม่ยอมรับและจะยกเธอให้เป็นเมีย

เหมือนไม่ยอม จึงถูกด่าว่า ทุบตี บังคับ

นายภูพาคนมาฉุดเหมือนถึงบ้านตนเอง สองครั้ง แต่เหมือนไม่ยอมขึ้นเรือน ไม่เข้าห้อง นั่งอยู่ชานเรือนให้คนทั้งบ้านทั้งตำบลเห็น

เหมือนกลับบ้านก็ถูกทำร้ายและขู่จะยิงให้ตาย ถ้ายังไม่ยอมเป็นเมียนายภู

ในที่สุดเธอหนีไปหานายริด “ชู้เดิม”

คดีความขึ้นศาลเมืองนนทบุรี มีการเปรียบเทียบ สาบาน ถกเถียงกันยืดยาว

เหมือนถูกขังในตะราง ถูกใช้งานหนัก ถูกญาติบังคับให้ยอมรับเป็นเมียนายภู

เมื่อสุดจะทน อำแดงเหมือนจึง ทำฎีกาขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายรัชกาลที่ ๔ ขอความเป็นธรรม ว่าเธอไม่เคยยอมเป็นเมียนายภู และยืนยันว่าตนสมัครเป็นเมียนายริดเพียงผู้เดียว

ผลก็คือ…

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชหัตถเลขาสลักหลังฎีกา โปรดให้ตัดสินตามใจหญิงผู้ร้อง

ให้อำแดงเหมือนได้เป็นภรรยานายริดตามสมัคร

ให้ชายชู้เดิม (นายริด) เสียเงินเบี้ยละเมิดและค่าทดแทนแก่บิดามารดา กับนายภู

ยืนยันหลักว่า บุตรไม่ใช่โค กระบือ ที่จะขายตามอำเภอใจเจ้าของ

คดีนี้จึงกลายเป็น หมุดหมายสำคัญของสิทธิสตรีในประวัติศาสตร์ไทย

จากตัวละครอำแดงเหมือน ผู้หญิงที่ “ไม่ยอมเป็นทาสประเพณี”

ในภาพยนตร์และบทวิเคราะห์ตัวละคร อำแดงเหมือนถูกวาดภาพไว้ชัดเจนมาก

ลูกสาวชาวสวน ผิวคล้ำแดด แข็งแรง ทำงานหนัก

เติบโตมากับ ย่าจัน ที่เคยเป็น “เมียทาส” มีรอยแผลเป็นที่หลัง เป็นหลักฐานของการถูกกดขี่

เห็นพ่อทำร้ายแม่เป็นประจำ บ่มเพาะความเจ็บแค้นต่อ “การกดขี่ทางเพศ” ตั้งแต่เล็ก

เมื่ออ่านออกเขียนได้ มีการศึกษา เธอยิ่ง “รู้คิด” และไม่ยอมรับความอยุติธรรม

อำแดงเหมือนไม่ใช่ผู้หญิงอ่อนน้อมเชื่อง ๆ

กล้าถกเถียงหลวงปู่วัดขนุน จนถูกด่าว่า
“มึงจะตายเพราะปาก”

กล้าปฏิเสธการยกตนให้ชายที่ไม่ได้รัก

กล้าหนีออกจากเรือน

กล้ายื่นฎีกาขึ้นไปถึง “เจ้าชีวิต”

ทั้งหมดนี้เพื่อสิ่งเดียว เพราะไม่ยอมเสียผัวที่ตนรัก และไม่ยอมถูกขายเหมือนควายตัวหนึ่ง

ความรักของเธอกับนายริด ไม่ใช่เพียงความซาบซึ้งแบบละคร แต่แฝงการ
“ทวงศักดิ์ศรีความเป็นคน”
ของผู้หญิงคนหนึ่งในสังคมที่มองลูกสาวเป็นสินค้าทางการแต่งงานกับนายริด
จากพระหนุ่มผู้รักษาศีล สู่ชายหนุ่มที่ต้องเรียนรู้ความรัก

ด้าน นายริด ก็เป็นตัวละครที่มีมิติไม่น้อยเลย

เมื่อเด็กเจ็บป่วยบ่อย ถูกทำนายว่าหากไม่บวชจะตาย จึงบวชตั้งแต่ ๖ ขวบ

ใช้ชีวิตเป็นเณร เป็นพระยาวนาน อยู่ในธรรมวินัยอย่างเคร่งครัด

เมื่อสึกกลับมาอยู่บ้านเดิมที่ปากเกร็ด ก็ได้พบและอยู่ร่วมเรือนกับอำแดงเหมือน

ความรู้สึกที่เขามีต่อเหมือน ค่อย ๆ พัฒนาเป็นขั้น ๆ

จาก “กิเลส” ที่ต้องต่อสู้ในฐานะพระ เมื่อเห็นหญิงสาวเปลือยอกถูกช่วยขึ้นจากน้ำ

กลายเป็น “ความผูกพัน” เมื่ออยู่ใกล้กัน เห็นความขยัน ยิ้มง่าย และความจริงใจของเหมือน

แล้วกลายเป็น “รักเดียว” ของชายคนหนึ่ง ที่ยอมวิ่งเต้นทุกทางเพื่อช่วยเมีย เมื่อหล่อนต้องติดตะรางเพราะคดีความ

นายริดอาจไม่ใช่ผู้นำที่กล้าลุกขึ้นท้าทายขนบแบบเหมือน แต่ความซื่อตรง สุภาพ
และความจงรักภักดีที่มีต่อเมีย ก็ทำให้เขากลายเป็นอีกเสาหลักหนึ่งของเรื่องนี้

จากคดีความสู่คำถามใหญ่ : สิทธิสตรีไทยเปลี่ยนไปแล้วจริงหรือ?

ในปี พ.ศ. ๒๔๐๘ อำแดงเหมือนยังไม่รู้จักคำว่า “สิทธิสตรี”
ไม่เคยได้ยินคำว่าความเท่าเทียมทางเพศในความหมายสมัยใหม่ เธอรู้อย่างเดียวว่า

“จะไม่ยอมให้ใครมาขายชีวิตและความรักของตัวเอง”

การลุกขึ้นร้องทุกข์ของเธอ ทำให้กฎหมายต้องตีความใหม่ และยืนยันหลักว่า

ลูกสาวมี “สิทธิเลือกผัว”

พ่อแม่ขายลูกไม่ได้ หากลูกไม่ยินยอม

ผู้หญิงไม่ควรถูกปฏิบัติเสมือนโค กระบือ หรือทรัพย์สินชิ้นหนึ่งในเรือน

อำแดงเหมือนจึงเปรียบเสมือน “เสียงของผู้หญิงทั้งแผ่นดิน” ในยุคนั้น
ที่ถูกผูกมัดด้วยกฎหมาย จารีต และค่านิยมที่ให้ค่าผู้ชายมากกว่า

วลี “ผู้หญิงเป็นควาย ผู้ชายเป็นคน” จึงไม่ใช่เพียงประโยคแรง ๆ เพื่อเรียกเรตติ้ง แต่เป็นกระจกสะท้อนโลกทัศน์ในสังคมไทยยุคหนึ่ง
ที่ผู้หญิงมีค่าความเป็นคนน้อยเพราะอยู่ใต้กฎหมายและประเพณี

แต่เมื่อปิดหนัง ปิดละคร หันกลับมามองปัจจุบัน คำถามก็ยังค้างอยู่ในใจว่า

“สิทธิ และความเสมอภาคของสตรีไทย วันนี้…เปลี่ยนไปแล้วจริงหรือ?”

เรายังมีร่องรอยของความคิดแบบ “ผู้หญิงเป็นควาย ผู้ชายเป็นคน”
อยู่ในมุมใดของสังคม ครอบครัว ที่ทำงาน หรือแม้แต่ในคำพูดเล่น ๆ บางคำที่เราเคยชินจนลืมตั้งคำถามหรือไม่

ขอบคุณเอกสารอ้างอิง

เกริกฤทธี ไทคูนธนภพ. ๒๕๕๕. เรื่องอื้อฉาวและคดีความในอดีต. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์สยามความรู้

ธน ธาตรี – จันนิภา. ๒๕๓๗. บทภาพยนตร์อำแดงเหมือนกับนายริด. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์สนุกอ่าน

ประชุมภาพประวัติศาสตร์ แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ๒๕๔๗. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร

“ผู้หญิงเป็นควาย ผู้ชายเป็นคน” จากคดี อำแดงเหมือน ถึงคำถามเรื่องสิทธิสตรีไทยวันนี้