งานพระศพสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร

ในยามที่สังคมไทยกำลังอยู่ในห้วงโศกา กับข่าวการจัดพระเมรุอีกครั้งหนึ่งของเจ้านายฝ่ายใน

ความทรงจำในอดีตหนึ่งกลับหวนคืนมา

“งานพระศพที่เศร้าที่สุดในประวัติศาสตร์สยาม”

คือ พระเมรุของ สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร

พระราชธิดาลำดับที่ ๔๓ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ประสูติแต่ สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า

เมื่อวันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๗

พระองค์ทรงเป็นพระขนิษฐาร่วมพระมารดากับ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ

และเป็นเชษฐภคินีของ สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก

จึงนับเป็น “พระมาตุจฉาใหญ่” แห่งพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๘ และรัชกาลที่ ๙

สมเด็จพระราชปิตุจฉาฯ สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ ๑๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑

ณ วังคันธวาส ถนนวิทยุ ด้วยพระอาการสงบ

เวลานั้น ประเทศไทยเพิ่งผ่านการเปลี่ยนแปลงการปกครองมาไม่ถึงทศวรรษ

บ้านเมืองยังสั่นสะเทือนจากสงครามเศรษฐกิจและลมแห่งการเมือง

บรรดาพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชบริพารต้องดำเนินชีวิตอย่างระมัดระวังและขัดสน

แม้แต่ “งานพระศพ” ของเจ้าฟ้าองค์หนึ่ง ก็กลับต้องเผชิญกับคำว่า “ไม่มีงบประมาณ”

ในหนังสือ “สมเด็จพระศรีสวรินทิราฯ” โดยคุณสมภพ จันทรประภา

ได้บันทึกไว้ว่า รัฐบาลขณะนั้น “แจ้งว่าไม่มีเงินจัดพระเมรุตามพระราชอิสริยยศ”

หากจะถวายพระเพลิง ก็ต้อง “ทรงออกพระราชทรัพย์เอง”

สมเด็จพระพันวัสสาฯ แม้ทรงมีพระราชทรัพย์เพียงตึกแถวและที่ดินไม่มาก

แต่ก็ “ทรงยอมควักพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์” เพื่อให้สมพระเกียรติของพระราชธิดา

พระเมรุถูกสร้างขึ้นที่ท้องสนามหลวงอย่างเร่งรีบ

ไม่งดงาม ไม่โอ่อ่า ไม่สมพระเกียรติ —

จนบันทึกหนึ่งกล่าวว่า “แม้แต่ความเรียบร้อยยังพูดยาก”

กระบวนแห่พระศพขะมุกขะมอม

เพราะไม่มีเจ้าพนักงานมาเดิน ๔ สายเช่นโบราณ

ต้องใช้ยุวชนทหารมาแทน ด้วยเครื่องแบบไม่เรียบร้อย

ถุงเท้าขาด รองเท้าหลากคู่ —

ภาพพระศพของเจ้าฟ้าองค์หนึ่งในกระบวนแห่เช่นนั้น

กลายเป็น “งานเมรุกลางเมืองที่น่าเศร้าที่สุดตั้งแต่สร้างกรุงมา”

แม้ความโศกจะท่วมพระราชหฤทัย

แต่สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาฯ ก็เสด็จไปในงานพระราชทานเพลิงด้วยพระองค์เอง

เป็นครั้งแรกและครั้งสุดท้ายในพระชนม์ชีพ

ก่อนหน้านั้น พระองค์ไม่เคยเสด็จไปงานพระราชทานเพลิงพระศพพระราชโอรสธิดาพระองค์ใด

เพราะถือคติว่า “บิดามารดาไม่ควรเผาศพบุตร มิฉะนั้นต้องเผาอีก”

แต่ครั้งนี้ พระราชธิดาองค์สุดท้ายจากไป

พระองค์จึงมีพระดำรัสที่สะเทือนใจที่สุดในบันทึกประวัติศาสตร์ว่า

“อ๋อ ไปส่งให้หมด พอกันที ไม่เคยไปเลยจนคนเดียว คนนี้ต้องไปหมดกันที”

ถ้อยคำสั้น ๆ แต่สะเทือนลึกถึงแก่นของความเป็น “มารดา”

เป็นเสียงแห่งความรัก ความสูญเสีย และความสิ้นสุดของยุคสมัย

งานพระศพครั้งนั้น เกิดขึ้นบนรอยต่อสำคัญของประวัติศาสตร์ไทย

เมื่อระบอบเก่ากำลังเลือนหาย ระบอบใหม่กำลังสถาปนา

งานพระเมรุของเจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์จึงไม่เพียงเป็นพิธีแห่งการจากลา

แต่ยังเป็น “สัญลักษณ์ของการปิดม่านราชสำนักสยามยุคเก่า”

ในสายตาผู้คนยุคนั้น พระเมรุนี้ไม่เพียงเศร้าเพราะการสิ้นพระชนม์

แต่เศร้ายิ่งกว่าเพราะ “ไม่มีโอกาสได้ถวายเกียรติสมพระศักดิ์ศรี”

ในยามที่สยามกำลังจะมีงานพระเมรุอีกครั้ง

ความทรงจำครั้งนั้นอาจหวนกลับมาเตือนใจว่า

เบื้องหลังความงดงามของพระเมรุทุกองค์ ล้วนมี “น้ำตา” ของผู้สูญเสีย

และบางคราว “น้ำตา” นั้น ไม่ได้ไหลเพียงเพราะความอาลัย

แต่เพราะความรู้สึกว่า “แม้แต่ความอาลัยก็ไม่อาจทำให้สมพระเกียรติได้...”

“พระเมรุที่ไม่สมพระเกียรติ” ความทรงจำแสนเศร้าแห่งประวัติศาสตร์สยาม