เมื่อเอ่ยถึง “บัตรอวยพร” คนส่วนใหญ่มักนึกถึงเทศกาลคริสต์มาสตามธรรมเนียมตะวันตก น้อยคนนักจะทราบว่า

ในพระราชสำนักสยามเมื่อกว่าร้อยปีก่อน เคยมีธรรมเนียมอันงดงามซึ่งถือกำเนิดขึ้นจากพระราชดำริของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงเล็งเห็นคุณค่าของพระพุทธศาสนา และทรงประสงค์จะให้วันสำคัญทางศาสนาเป็นโอกาสแห่งการส่งต่อความปรารถนาดีระหว่างผู้คน

ธรรมเนียมนั้นคือ “บัตรอวยพรวันวิสาขบูชา”

พระราชนิยมซึ่งเริ่มขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

ในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 สยามกำลังเดินหน้าเข้าสู่ความทันสมัย ได้รับอิทธิพลมากมายจากโลกตะวันตก
ทั้งด้านการศึกษา การปกครอง และวัฒนธรรมการดำเนินชีวิต พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชวิสัยทัศน์กว้างไกล ทรงเห็นว่าชาวคริสต์มีธรรมเนียมส่งบัตรอวยพรเนื่องในวันสมโภชพระคริสตสมภพ
เพื่อแสดงความรัก ความปรารถนาดี และเชื่อมความสัมพันธ์ระหว่างกัน

พระองค์จึงทรงมีพระราชดำริว่า
"วันวิสาขบูชา อันเป็นวันสำคัญสูงสุดในพระพุทธศาสนา ซึ่งตรงกับวันประสูติ ตรัสรู้
และปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็ควรมีธรรมเนียมอันเป็นมงคลเช่นเดียวกัน"

ด้วยเหตุนี้ ในพุทธศักราช 2467 จึงได้มีการพระราชทาน
“บัตรอวยพรวันวิสาขบูชา”
.ให้แก่พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการ และข้าทูลละอองธุลีพระบาทในราชสำนักเป็นครั้งแรก
นับเป็นจุดเริ่มต้นของประเพณีร่วมสมัยที่ผสานความทันสมัยเข้ากับหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา

บัตรอวยพรเหล่านั้นมิได้เป็นเพียงแผ่นกระดาษสำหรับส่งข้อความ หากยังเป็นงานศิลปกรรมขนาดย่อมที่สะท้อนรสนิยมแห่งยุคสมัย บางฉบับประดับภาพพระพุทธรูปอันสง่างาม บางฉบับตกแต่งด้วยลวดลายไทยประณีต
หรือภาพดอกบัวอันเป็นสัญลักษณ์แห่งความบริสุทธิ์

ข้อความภายในบัตรล้วนคัดสรรอย่างพิถีพิถัน มีทั้งพระคาถาภาษาบาลี คำอำนวยพรตามหลักพุทธธรรม
ทั้งความเรียง หรือร้อยแก้วอันไพเราะ ตลอดจนบทโคลงและกลอนที่แต่งขึ้นเป็นพิเศษเพื่อถวายพระพรหรืออวยชัยแก่ผู้รับเมื่อบรรดาพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชบริพารได้รับพระราชทานบัตรดังกล่าว ต่างสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณและพร้อมใจกันสนองพระราชนิยม ด้วยการจัดทำบัตรถวายพระพรขึ้นทูลเกล้าฯ
ถวายแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเช่นเดียวกัน

ภาพที่น่าประทับใจจึงเกิดขึ้นในพระราชสำนักสยามช่วงเวลานั้น เมื่อบัตรอวยพรจำนวนมากถูกส่งเวียนไปมาระหว่างเจ้านาย ข้าราชการ และผู้ใกล้ชิดราชสำนัก เปรียบเสมือนสายใยแห่งไมตรีที่เชื่อมโยงผู้คนเข้าหากันผ่านถ้อยคำอันเป็นสิริมงคล

หากพิจารณาให้ลึกซึ้ง บัตรอวยพรวันวิสาขบูชามิใช่เพียงธรรมเนียมการส่งความสุข หากเป็นส่วนหนึ่งของพระราชปณิธานในการธำรงพระพุทธศาสนาให้สอดคล้องกับสังคมสมัยใหม่ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงใช้กิจกรรมที่เรียบง่าย แต่เข้าถึงจิตใจผู้คน เพื่อกระตุ้นให้เกิดการระลึกถึงวันสำคัญทางศาสนา
และน้อมนำหลักธรรมมาสู่ชีวิตประจำวัน

ในยุคที่ผู้คนเริ่มคุ้นเคยกับวัฒนธรรมการส่งบัตรอวยพรแบบตะวันตก พระองค์ทรงเลือกสร้าง “วัฒนธรรมแห่งพุทธศรัทธา” ขึ้นควบคู่กันไป โดยมิได้ปฏิเสธความทันสมัย หากทรงประยุกต์ให้กลมกลืนกับรากเหง้าของสังคมไทย

แม้เวลาจะล่วงเลยมากว่าศตวรรษ บัตรอวยพรวันวิสาขบูชาเหล่านั้นยังคงเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญที่สะท้อนพระอัจฉริยภาพของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงเข้าใจทั้งโลกสมัยใหม่และคุณค่าของพระพุทธศาสนา

ในบางที ในโลกปัจจุบันที่การสื่อสารรวดเร็วเพียงปลายนิ้วสัมผัส เรื่องราวของบัตรอวยพรวันวิสาขบูชาในรัชกาลที่ ๖ อาจเตือนใจเราได้ว่า ความปรารถนาดีที่ส่งจากใจสู่ใจนั้น มิได้ขึ้นอยู่กับรูปแบบของสื่อ หากอยู่ที่ความจริงใจ และการระลึกถึงกันด้วยเมตตา อันเป็นหัวใจสำคัญของพระพุทธศาสนานั่นเอง

เรื่องราวจาก รักสยามแต่ปางก่อน
เรียบเรียง โอลาฟ

Postcard หรือ บัตรอวยพร หนึ่งในราชนิยมอันงดงามในสมัยรัชกาลที่ 6